Navigation – Plan du site
Evliyâ Çelebi et l'Europe
Le « Frengistân »

Kızılelma Viyana, bir ümidin sönüsü

Vienna, the “red apple”, a fading hope
Vienne, la « Pomme rouge », un espoir qui s'efface
Semih Tezcan
p. 43-49

Résumés

Avant la publication de l'important travail de Richard Kreutel sur Vienne dans le volume 7 du Seyahatnâme, on pensait qu’Evliyâ Çelebi n'était pas au courant du second siège de Vienne (1683). Le chercheur autrichien a montré qu'il connaissait cette défaite. Evliyâ en entendit parler dans les dernières années de sa vie, mais probablement, n'en a pas eu une connaissance détaillée et ne l'a pas racontée dans son œuvre. Mais, en relatant ses expériences de 1665 quand il était à Vienne comme membre de la délégation ottomane, il annonça la défaite à ses lecteurs en utilisant une technique de fiction, une prophétie sous forme d'un vœu négatif fait par la bouche d'un homme en extase, selon laquelle un siège qui aurait lieu dix-huit ans plus tard serait un échec (VII.53a21-24).
Une chose manque dans le travail de Kreutel : Evliyâ Çelebi n'a pas ouvertement parlé d'une troisième tentative de conquête de Vienne à l'avenir, mais il l'exprima en plusieurs endroits en langage codé. Kreutel n'était pas au courant des problèmes philologiques liés à la vieille édition du Seyahatnâme et, à cause de cela, n'a pas lu en entier les dix volumes de l'œuvre.
En différents endroits du Seyahatnâme, il y a des mentions d'un siège turc de Vienne, la « Pomme rouge », (Kızılelma), des prophéties et avertissements sur le fait de savoir si la ville serait prise ou non, les dates de sièges passés et futurs et des codes pour déchiffrer ces dates. En réunissant tout ce matériel, nous pouvons faire les affirmations ci-dessous.
En se fondant sur ce qu'il vit et entendit, Evliyâ nous donna un récit détaillé du siège de Vienne en 1529, en insistant sur la terrible déroute. Quand il fit sa rédaction finale dans les années 1680, 155 ans s'étaient écoulés depuis l'événement et il n'avait plus aucune raison d'hésiter.
Il est possible qu'il n'ait eu que peu d'informations sur le second siège de Vienne en 1683 ; mais quelqu'un comme lui, qui adorait raconter des histoires, pouvait tout de même écrire à ce sujet. Son absence de récit à ce sujet, mis seulement dans la bouche d'une personne en extase comme une prophétie, comme le vœu que la tentative soit un échec, est peut-être due au fait que les blessures de cette défaite étaient très fraîches. Peut-être n'a-t-il pas discuté de cet échec ni de ses raisons pour ne pas manquer de respect envers le Sultan Mehmed IV, encore en vie et régnant.
Evliyâ Çelebi avait, sinon la certitude, du moins l'espoir que dans l'an 1100 de l'Hégire, Mehmed IV réessayerait de conquérir Vienne et que cet essai serait couronné de succès. Il exprima cet espoir, en plusieurs endroits de son travail, dans un code qui utilisait le système abjad de datation (dans lequel les lettres arabes remplacent les nombres) : lafẓ-ı ġanīm = 1100 H = 1688/89 CE. Il mit aussi le souhait que Vienne (et d'autres villes « Pomme rouge ») soit conquise en 1100 H (= de l'Hégire) dans la bouche du cheikh légendaire Os̱mān Baba. Evliyâ présente ce cheikh, connu par d'autres sources comme Otmān Baba, comme l'un des ghazis qui vint du Turkestan à l'époque d'Orhan Bey et entreprit la conquête de la Roumélie. Il voyagea à travers l'Europe et pria pour que l'Islam se répande partout. Selon le Seyahatnâme, le fondateur de Vienne était Şemʿūn-ı Ṣafā (Saint-Pierre), l'un des disciples de Jésus. Il fit aussi une prophétie qui disait aux chrétiens de ne pas craindre le siège entrepris par Iġrando Süleymān in 935 H (= lafẓ-ı ẓılle = 1528/29 CE), mais de redouter la campagne de Mehmed IV (connu comme Yûsuf) en 1100 H.
Quand Evliyâ écrivit le Seyahatnâme, l'an 1000 H (1591/92 selon l'ère islamique) était loin. Dans son travail il ne mentionne nulle part l'année 1000 H ou les événements qui étaient attendus, mais qui ne se sont pas produits. Quand il travailla à sa rédaction finale, l'année 1100 H était proche ; il aurait été naïf de croire que des événements importants allaient avoir lieu en 1100 H et que Vienne, la « pomme rouge », serait conquise. Peut-être a-t-il employé cette date et le mot pour elle en code abjad, ġanīm, pour exprimer un espoir qui s'effaçait. Ce faisant, il faisait montre d'habileté littéraire en plaçant les prophéties sur la future conquête de Vienne de deux saints hommes, l'un musulman, l'autre, chrétien, dans deux parties largement distinctes de son œuvre (Os̱mān Baba, volumes 3 et 4 ; Şemʿūn-ı Ṣafā, Seyahatnâme’nin VII. cildindeki Viyana anlatısı üzerine Richard Kreutel’in önemli çalışması yayımlanmadan önce Evliyâ Çelebi’nin İkinci Viyana Kuşatması’ndan (1683) haberi olmadığı sanılmaktaydı. Avusturyalı bilgin, onun bu bozgundan haberi olduğunu ortaya çıkardı. Evliyâ, hayatının son yıllarında öğrendiği, fakat herhalde ayrıntıları hakkında fazla bilgi edinemediği bu yenilgiyi eserinde anlatmamıştır. Sadece, Osmanlı elçilik heyetinin bir üyesi olarak 1665’te Viyana’da bulunduğu sırada yaşadıklarını anlatırken bir tür kurgulama tekniği kullanarak 18 yıl sonra vuku bulacak kuşatmanın başarısız sonucunu, bir meczubun ağzından olumsuz dilek tarzında bir kehanetle okuyucusuna duyurmuştur (VII.53a21-24).
Kreutel’in çalışmasında bir eksik vardır: Evliyâ Çelebi, Viyana’nın fethedilmesi için ileride yapılacak üçüncü bir girişimden açıkça söz etmemiş, fakat bunu birkaç yerde şifreli bir anlatımla ifade etmiştir. Seyahatnâme’nin eski edisyonundan kaynaklanan filolojik bir sorun yüzünden ve on ciltlik eserin tamamını okumamış olması yüzünden Kreutel bunun farkına varmamıştır.
Seyahatnâme’nin değişik yerlerinde Kızılelma Viyana’nın Türkler tarafından muhasarası üzerine bilgiler, şehrin fethedileceği veya edilmeyeceği üzerine kehanet ve uyarılar, geçmişteki ve gelecekteki muhasaraların tarihleri, bu tarihleri veren şifreler bulunmaktadır. Bunların hepsini bir araya getirince şu belirlemeleri yapabiliriz: Evliyâ, okuduklarına ve işittiklerine dayanarak Birinci Viyana Kuşatması’nı ayrıntılı olarak anlatmış, bu kuşatmanın büyük bir hezimet olduğunu da açıkça vurgulamıştır. 1680’lerde eserinin son redaksiyonunu yaparken bu olay üzerinden en az 155 yıl geçmiş bulunmaktaydı, çekingen davranmasını gerektiren bir sebep yoktu.
Yazar, İkinci Viyana Muhasarası hakkında fazla bilgi toplayamamış olabilir, ama onun gibi anlatmayı çok seven birisi, yine de bir şeyler yazabilirdi. Bu konuda hiçbir şey anlatmayışı, sadece bir meczubun ağzından bu girişimin başarısız kalması dileğini bir kehanet gibi söyletişi, belki bu hezimetin yaralarının çok taze olması yüzündendi. Evliyâ, henüz hayatta ve iktidarda olan padişah IV. Mehmed’e karşı hürmetsizlik etmemek için bu başarısızlıktan, bunun sebeplerinden söz etmemiş olabilir.
Hicrî 1100 yılında IV. Mehmed’in Viyana’yı tekrar feth etme girişiminde bulunacağı ve bu girişimin başarıyla sonuçlanacağı hususunda Evliyâ Çelebi’nin bir inancı değilse bile, en azından bir ümidi, belki sönmekte olan bir ümidi vardır. Evliyâ, bu ümidini eserinin birkaç yerine ebced hesabına göre düzenlendiği bir şifre ile yerleştirmiştir (lafẓ
-ı ġanīm = hicrî 1100 = milâdî 1688/89). Ayrıca Viyana’nın (ve başka Kızılelma şehirlerinin) hicrî 1100’de fetholunması dileğini, efsanevî şeyh Os̱mān Baba’nın ağzından da söyletmiştir. Adı başka kaynaklarda Otmān Baba olarak geçen bu şeyhi Evliyâ, Orhan Bey zamanında Türkistan’dan gelip Rumeli fethine girişen gazilerden biri olarak tanıtır. Avrupa ülkelerini dolaşmış, her yerde İslam’ın yayılması için dua etmiştir. Seyahatnâme’ye göre Viyana’nın kurucusu, Hz. İsa’nın havarilerinden Şemʿūn-ı Ṣafā’dır (Simon Petrus). O da kehanette bulunmuş, hristiyanlara, Iġrando Süleymān’ın hicrî 935’te (= lafẓ-ı ẓılle = miladî 1528/29) yapacağı kuşatmadan korkmamalarını, fakat IV. Mehmed’in (diğer adıyla Yûsuf’un) hicrî 1100’deki seferinden korkmalarını bildirmiştir.
Evliyâ, Seyahatnâme’yi yazdığı sırada, hicrî 1000 yılı (İslam millenniumu, 1591/92) çoktan geride kalmıştı. Yazar, hicrî 1000 yılından ve o yıl vuku bulması beklenmiş, fakat vuku bulmamış olaylardan hiç bahsetmez. O, Seyahatnâme’sinin müsveddesini hazırlamaktayken hicrî 1100 yılı yaklaşıyordu. Evliyâ Çelebi’nin hicrî 1100 yılında bazı önemli olaylar vuku bulacağına, Kızılelma Viyana’nın fethedileceğine gerçekten inandığını kabul etmek herhalde safdillik olur. O, bu tarihi ve bunun şifresi olan ġanīm kelimesini yüreğinde sönmekte olan bir ümidi ifade etmek için kullanmış olabilir. Bunu yaparken biri müslüman, öteki
hristiyan iki azizin Viyana’nın gelecekte Türkler tarafından fethedileceği hususunda birleşen kehanetlerini eserinin birbirinden uzak yerlerine (Os̱mân Baba, III ve VIII cilt; Şemʾūn-ı Safa, VII. cilt) yerleştirerek edebi maharet göstermiştir.

Haut de page

Entrées d’index

Territoires :

Empire ottoman

Périodes & Événements :

dix-septième siècle
Haut de page

Texte intégral

  • 1 Elbette her eserde olduğu gibi Seyahatnâme’de de yazıcı yanlışları, atlamalar vb. vardır. Dankoff, (...)

1Robert Dankoff, kendisinin 30 yılı aşkın bir süre içinde edindiği deneyim sayesinde Seyahatnâme’de her şeyin bir anlamı ve önemi olduğunu, bunun ötesinde çoğu zaman bir yerde anlatılanların başka bir yerde anlatılanlarla bağlantılı olduğunu öğrenmiş, bize de öğretmiştir.1 Okuyucunun Çelebi, ilk kez karşılaştığında önemini, münasebetini, hatta ne olduğunu bile tam olarak kavrayamadığı bir hususu, Evliyâ Çelebi başka bir yerde yeniden okuyucunun karşısına çıkarır, hatırlatır, eklemeler veya göndermeler yapar, kimi zaman açıklamalar da verir. Ama kimi zaman bir açıklama vermez. Böyle durumlarda onun ne demek istediğini, neyi kastettiğini bulup çıkarmak, kavramak ‒tıpkı bilmece çözer gibi‒ okuyucuya düşen bir görev olarak kalır.

2Seyahatnâme’deki bilmeceleri çözebilmek için birbirine bağlı birkaç koşul vardır: 1) Birincisi, şüphesiz okuyucu, orada bir çeşit bilmecenin saklı olduğunu kavrayacak ferasete sahip olmalıdır. 2) İkincisi: Okuyucunun Seyahatnâme metnini anlamaya niyeti olmalıdır, yani bu metni sadece bir başvuru kitabı olarak kullanmanın, onun içinde belli bilgiler aramanın ötesinde, uğraşılmaya değer bir metin olarak görmelidir. 3) Üçüncüsü, bağlantıların farkına varabilmesi için okuyucunun Seyahatnâme’yi çok uzun aralar vermeden baştan sona okumuş olması veya bu metinle sürekli uğraşması gereklidir. Elbette 10 büyük cildi uzun aralar vermeden baştan sona okumak kolay bir iş değildir. Ama Seyahatnâme’nin sadece belli bir bölümünü okuyup, o bölüm üzerinde çalışıp bütün eser hakkında sonuçlar çıkartmaya kalkışmak yanlış bir tutumdur. 4) Dördüncüsü en önemli koşuldur; bu, Evliyâ’yı sık sık saçmalayan bir geveze olarak görmemektir.

  • 2 Koçu, Reşad Ekrem. Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi I, (İstanbul [tarihsiz, belki 1943]). Koçu, s. 11’de (...)
  • 3 Özellikle, 7. kitapta Otāġ-ı Süleymān’ı anlatırken Viyana’nın ṭoksan dördde (yani miladî 1683’te) f (...)

3Evliyâ Çelebi hayranlarından, Seyahatnâme’nin ilk altı cildini özetleyip sadeleştirerek (Türkçeleştirerek) yayımlamış olan Reşad Ekrem Koçu, Evliyâ’nın İkinci Viyana Kuşatması’ndan ve bu kuşatmanın başarısızlıkla sonuçlandığından habersiz kaldığını yazmıştı. Bu, Koçu’nun Seyahatnâme’nin tamamını, özellikle de 7. kitabı okumamış ‒veya dikkatle okumamış‒ olduğunu ortaya koymaktadır.2 Eğer Koçu, 7. kitabı okumuş (veya yeterince dikkatle okumuş) olsaydı, Osmanlı devletinin Orta Avrupa’ya karşı bu son büyük seferinin sonucundan Evliyâ’nın pekâlâ haberdar olduğunu gösteren yansımaları mutlaka görürdü.3

  • 4 Seyahatnâme üzerine derinlemesine çalışmış olan Richard F. Kreutel’in bu konuda çalışmaları sayıca (...)

4Evliyâ Çelebi’nin bir başka hayranı, 7. kitaptan Viyana bölümünü Almancaya mükemmel bir biçimde tercüme edip zengin notlarla yayımlayan, böylelikle bir bakıma 20. yüzyılda Evliyâ Çelebi araştırmalarının yeniden hareketlenmesini ve önem kazanmasını sağlamış olan Avusturyalı tarihçi Richard Kreutel ise sanıyorum, Seyahatnâme’nin Viyana dışındaki bölümleriyle pek fazla ilgilenmemişti.4 Eğer Evliyâ’nın eserinin tamamını okumuş olsaydı (veya Viyana bölümü üzerinde çalışırken yaptığı gibi büyük dikkatle okumuş olsaydı) Evliyâ’nın “zihnindeki Viyana fethi” ni mutlaka o keşfeder, şimdi benim burada konuşmama gerek kalmazdı.

5Demek istediğim şudur: Evliyâ Çelebi araştırmalarına, yani bilime çok hizmet etmiş olan Kreutel’in kitabında Kızıl Elma Viyananın fethi meselesine ilişkin birtakım eksiklikler vardır ve bunlar, kendisinin Seyahatnâme’nin bütünüyle değil, daha çok yedinci kitapla, yani Viyana’yla meşgul olmasından ileri gelmektedir. Eğer Kreutel eserin’nin tamamını dikkatle okumuş olsaydı, Kızılelma Viyana’nın fethi konusunda daha doğru bir sonuç çıkartabilirdi.

6Ama tabii, o günün olanaklarını göz önünde tutmak gerekiyor. Kreutel’in Seyahatnâme üzerinde çalıştığı onyıllarda (20. yüzyıl ortalarında) eserin iyi bir edisyonu yapılmış değildi. Herhalde elinde tam metin (yazmaların fotoğrafları) yoktu, mikrofilm getirtmek hâlâ güç ve oldukça masraflı bir işti. Bugün dijitalize metinlerle çalışıp saniyeler, dakikalar içinde taramalar yaparken 60-70 önceki araştırmacıların ne kadar kısıtlı olanaklara sahip olduğunu unutmamalıyız.

7Burada, Evliyâ’nın Viyana kuşatmaları için kullandığı lafẓ’ları ele almak istiyorum: Lafẓ, bir kelimedeki harflerin ebced hesabı’na göre değerlerinin toplamıyla bir yıla işaret etme sanatıdır, bir tür tarih düşürmedir (Chronogram), aynı zamanda bir tür şifredir. Seyahatnâme’nin Topkapı Sarayı Bağdat Köşkü takımında lafẓ’lar her yerde kırmızı mürekkeple yazılmıştır.

8Kreutel, 7. kitap haricinde kalan yerlere dikkat etmediği için bu meselede doğru sonuca varmamış olsa da dikkatimizin yöneltilmesinde çok önemli bir adım atmıştır. Kreutel şunu ortaya koymuştur:

  • 5 ġānim غانم : غ (1000) + ا (1) + ن (50) + م (40) = 1091; ġunem غنم : غ (1000) + ن (50) + م (40) = 10 (...)

9Evliyâ’nın ظله ẓılle lafzı (şifresi) ile 935’i yılını verir (ظ = 900, ل = 30 , ه = 5). Kreutel, bu kelimeyi ẓulla ‘bulut’ olarak okumuş ve bunun birinci Viyana kuşatmasının hicrî tarihi (= milâdî 1529) olduğunu, bu tarihin doğru olduğunu belirlemiştir. Bunun yanında geçen غانم ġānim ve غنم ġunem lafzlarından birincisinin 1091, غ =1000, ا = 1, ن = 50, م = 40) ikincisinin 1090 غ =1000, ن = 50, م = 40)sayısını gösterdiğini5 yazan Kreutel, olması Türklerin bu yıllarda Viyana ile ilgili herhangi bir girişiminin olmadığını belirtmiş, Evliyâ’nın bu şifrelerini karmaşık bir yoldan açıklamaya çalışmıştır. Bugün için geçerli olmayan bu açıklamayı özetlemeden geçmek istemiyorum:

  • 6 Im Reiche des goldenen Apfels, 2. bsk, 1963, 228.

10Kreutel şunları söyler: 1090 ve 1091 yılları, miladî 16.2.1679 ile 20.01.1681 arasına denk düşer. Evliyâ Çelebi’nin Simon Petrus’un ağzından Birinci Viyana Kuşatması için telaffuz ettirdiği ẓulla 935 “sonradan uydurma” bir kehanettir (Pseudoprophezeiung). Evliyâ bunu 1683’ten sonra eseri üzerinde değişiklikler yaparken metne katmıştır. Buna karşılık 1090 ve 1091 tarihlerini gösteren ġānim ve ġunem, Evliyâ Çelebi’nin eserini ilk kez kaleme aldığında metne yerleştirdiği “hakiki” olmakla birlikte “doğru çıkmamış” olan (echten wenn auch nicht geglückten) kehanet denemesi sayılmalıdır. Aslında,1683’ten sonra eserini yeniden gözden geçirip değişiklikler yaptığı sırada Evliyâ’nın bu doğru çıkmamış kehaneti metinden çıkarması gerekirdi.6

  • 7 Kreutel, Kilisli Rifat’ın baskıya hazırladığı 7. cildi kullanmıştır. Rifat [Bilge] orada (s. 248) m (...)

11Kreutel’in yanılgısı Topkapı Sarayı, Bağdat Köşkü takımı 308 no.lu yazmayı görmemiş, eski İstanbul baskısını esas alarak çalışmış olmasından kaynaklanmıştır. Kilisli Rifat Bilge, Seyahatnâme’nin 7. kitabını bilimsel yönteme uygun biçimde yayımlamıştı, fakat nedense burada metne ġunem غنم biçimini almış, 308 no.lu yazmadaki غنيم ġanīm biçimini ise dipnotta vermişti.7 Kreutel’in bu nüsha farkına hiç önem vermediği anlaşılıyor, eğer Bilge’nin dipnotuna dikkat etmiş olsaydı, belki de sorunu kolayca çözebilecekti. Kreutel’den sonra metnin bu kısmı üzerinde duran tek araştırmacı Karl Teply olmuştur. Kreutel yanlış olarak ġānim ve ġunem biçimlerinden hareket etmişken, Teply doğru olarak ġānim ve ġanīm biçimlerinden yola çıkar (s. 20 ve dev.), bu tarihlerin hurufîlere özgü sayı mantığı yöntemleriyle açıklanabileceğini ileri sürer, ancak somut bir açıklama önerisi getirmez.

  • 8 Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyon (...)

12Seyahatnâme’nin YKY-Dankoff baskısında da söz konusu kısım: Sonra lafz-ı gânim târîhinde lafz-ı ganîm târîhinde... biçiminde doğru okunmuş8 fakat soru işareti veya herhangi açıklayıcı bir not eklenmemiştir.

  • 9 Dankoff’a göre Evliyâ tarafından titizlikle gözden geçirilip düzeltilmiş ve eklemeler yapılmıştır.

13Meselenin çözümü için ilk önce, tarihçinin ve filologun her zaman yapması gereken şeyi yapmak, yani doğrudan doğruya yazmaya (varsa tıpkıbasıma) bakmak gerekiyor. Otograf ya da bir tür otograf9 olduğu bugün artık kesinleşmiş olan Bağdat Köşkü takımının 7. kitabında bu kısma baktığımızda, orada varak 55a’nın son satırlarında söz konusu yeri buluruz:

VII55a31-39 (Seyahatnâme cilt VII: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 55a satır 31-39 tıpkıbasım) 

VII55a31-39 (Seyahatnâme cilt VII: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 55a satır 31-39 tıpkıbasım) 

Photographie de l’auteur

14Evṣāf-ı pāy‑i taḫt-ı şehr-i Alman‑ı menḥūs ve dāru’l-mülk‑i çāsār‑ı inpiretor‑ı ḳral‑ı Ungurus, yaʿnī binā‑yı sūr‑ı üstüvār‑ı Sebec, sedd‑i Kızılelma‑yı ḥaṣīn ḳalʿa‑i Beç.

15Be‑ḳavl‑i müverriḫān‑ı milel‑i ḳavm‑i Naṣārā bu ḳalʿayı ibtidā Ḥażret‑i ʿĪsā ḫalīfelerinden ḥavāriyyūndan olan Şemʿūn‑ı Ṣafā Ḥażret‑i ʿĪsā gibi seyyāḥ‑ı ʿālem idi, {hristiyan kavmi tarihçilerinin yazdığına göre bu kaleyi ilk kez Îsâ Peygamber’in havarîlerinden Şemʿūn‑ı Ṣafā (Simon Petrus), o da Hazret-i Îsâ gibi bir gezgin idi}, cihānı geşt [ü] güẕār ederek bu Alman diyārlarına uġrayup Menūçehr evlādlarından Mençaryan ṣoḥbetiyle Şemʿūn‑ı Ṣafā müşerref olup anıŋ taʿlīmiyle Mençaryan bu ḳalʿa‑i Beçi binā eder. {Dünyayı gezip dolaşarak bu Alman ülkelerine yolu düşüp Menûçehr evlâtlarından Mençaryan ile sohbet edip müşerref olup onun öğrettiği üzre Mençaryan bu Viyana kalesini inşa ettirir}. “Ammā, gelecek Muḥammediŋ tārīḫinde lafẓ‑ı ẓılle ile Ḳostantinipol Iġrando Süleymān gelince ḳorḳmaŋ, ḳalʿayı pek yapıŋ. {Ama, ileride doğacak olan Muhammed’in [hicrî] tarihine göre ẓılle şifresinde Kostantinipol Igrando Süleymân gelince korkmayın, kaleyi iyice tahkim edin}. Ṣoŋra lafẓ-ı ġānim tārīḫinde lafẓ-ı ġanīm tārīḫinde Sulṭān Yūsuf Meḥemmed‑i zemān gelmesinden pek ḳorḳup Muḥammedīler ile ṣulḥ ediŋ” {Sonra ġānim şifresi tarihinde, ġanīm şifresi tarihinde o dönemin Muhammed’i, Sultan Yûsuf’un gelmesinden pek korkup Muhammed’in dininden olanlarla barış yapın} deyü Şemʿūn‑ı Ṣafā bu ḳalʿa‑i Beç içün niçe rümūz‑ı künūzlar söyleyüp bu ḳalʿa‑i Beçi ʿamār etdirüp niçe vaṣiyyetler eder. {diye Simon Petrus, bu Viyana Kalesi hakkında birçok değerli rumuzlar söyleyip bu Viyana Kalesini yaptırıp birçok vasiyyetler eder}.

  • 10 Dankoff, Seyahatnâme’de yaklaşık 485 yerde bu eklemeyi gerekli görmüş ve yapmıştır.

16Demek ki, esas alınması gereken biçim Kilisli Rifat Bilge’nin Hacı Beşir Ağa nüshasına göre metne aldığı غنم ġunem değildir, Bilge’nin dipnotta vermiş olduğu غنيم ġanīm biçimidir. İki şifre arasına [ve] eklenmesiyle sözdizimindeki aksama da giderilebilir.10 Bu takdirde, lafẓ‑ı ġānim tārīḫinde [ve] lafẓ‑ı ġanīm tārīḫinde ifadesini “gânim [1091] ve ganîm [1100] şifrelerinin gösterdiği yıllarda” olarak anlamak mümkündür.

17Yıllardan beri söylediğim gibi, Evliyâ Çelebi metninin leksikolojik öneminin çok belirgin biçimde ortaya çıkabilmesi için mutlaka bir tümdizin (concordance) yapılması gereklidir. Burada üzerinde duracağımız ġanīm örneği böyle bir konkordansın leksikoloji meseleleri ötesinde, başka meselelerin çözümü için de işe yarayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

18Ġanīm yazılışını tespit ettikten sonra bu metne bir gün boyunca hayretle baktım. Ne demekti lafẓ-ı ġānim ve lafẓ-ı ganīm. Çeşitli değişiklikler yaparak burada bir çözüm bulmaya çalıştım. Evliyâ’nın Birinci Viyana kuşatması için kullandığı şifrenin (lafẓ) yani ẓılle’nin anlamı “bulut” idi; bununla ilgili bir kelime oyunu olup olmadığını araştırdım, sonuç olumsuz çıktı. ra Evliyâ’nın kullandığı şifrenin (lafẓ) yani غنيم ġanīm kelimesinin ebced hesabı’na göre değerini hesaplayınca 1100 çıktı (غ= 1000, ن = 50, ى = 10, م = 40).

19Evliyâ Çelebi, çoğu zaman lafẓ-ı ... demekle orada kullandığı kelimenin ebced hesabına göre karşılığını kasteder. Başka bir deyişle: Bir olayın hangi yıl vuku bulduğunu veya bulacağını açıkça söylemez, okuyucuya buldurur. Tabii böyle oyunlar uygulayan birçok başka Osmanlı yazarı da vardır. Demek ki, eski zamanın okuyucuları böyle ebced hesap’lı “bilmecemsi” ifadelerden, şifrelerden hoşlanıyorlarmış.

20Bunun üzerine Seyahatnâme’deki lafẓ’ları taramaya başladım ve üç yerde daha lafẓ-ı ġanīm’in Viyana’nın gelecekteki fethi, yani Evliyâ Çelebi’nin zihnindeki fethi ile ilgili olarak kullanılmış olduğunu belirledim. İşte, işin can alıcı noktası bu idi.

21Çözüme geçiyoruz: Ebced hesabına göre lafẓ-ı ’in ġānim’in karşılığı 1091, lafẓ-ı ġanīm’inki ise 1100’dür. Çözüm şudur: Evliyâ Çelebi, Viyana’nın ikinci muhasarada da alınmamış olduğunu (Kahire’de veya İstanbul’da) öğrenmiş, bundan üzüntü duymuştur. Bu hezimeti uzun boylu yazıp anlatmamıştır, zaten herhalde ayrıntıları bilmiyordu, öğrenememişti. Eğer o sırada Kahire’de bulunuyor idiyse, bu orada aldığı acı bir haber olarak kalmıştı onun için. Muhasaranın ve bozgunun yılını (1094) biliyordu, ama bu, belki onun için pek o kadar önemli değildi, asıl önemli olan güzel bir lafẓ bulmaktı. Bunun için de ‒niçin öyle yaptığını daha sonra göreceğiz‒ ġānim ve ġanīm şifrelerini seçti.

22Bunlardan ebced’deki sayısal karşılığı 1091 olan birincisi (yani ġānim), İkinci Viyana Kuşatması için kullanılmış olan şifredir. Bu şifre, İkinci Viyana Kuşatması’nın tarihini (hicrî 1094 = miladî 1683) tutmuyor. Tutarsızlığın sebebini kesin biçimde belirlemek galiba hiçbir zaman mümkün olmayacaktır. Belki de burada Evliyâ için önemli olan sadece ġanīm’e uyan bir şifre bulmaktı, ġānim’in 1094’ü tutmamasına aldırış etmemiş olabilir. Ama Evliyâ, bu kuşatmanın hangi yılda yapılmış olduğunu biliyordu, bunu Seyahatnâme VII.53a21-24’te yer alan “meczubun kehaneti” açıkça ortaya koymaktadır.

231094’teki muhasara (1683 İkinci Viyana Kuşatması) Seyahatnâme’de tek bir yerde geçer. Bu muhasaranın sonucunu Evliyâ kendisi telaffuz etmek istememiş, bir meczubun ağzından bir kehanet gibi söyletmiştir. Evliyâ Çelebi, 1665’te başında Kara Meḥmed Paşa’nın bulunduğu Osmanlı elçilik heyetinin bir üyesi olarak Viyana’da bulunduğu sırada, Avusturyalılar elçilik heyetini Viyana yakınında Otāġ-ı Süleymān’ı gezmeye götürürler. Sözde Kânûnî tarafından yaptırılmış olan bu binayı Evliyâ pek beğenir, “İnşâallāh yine bizim içün maʿmûr olmuşdur. Ḫudā yine dest‑i İslāma müyesser ede” der. Bunun üzerine:“bir büdelā şekilli çāşnigīr ādem eydir: Allāh bu bāġı ve ḳalʿa‑i Beçi ḍoksan dördde İslām eline vermeye, zīrā bu bināları cümle ḫarâb ederler, dedikde gözleri ṭās‑ı pür-ḫūna döndü. Bir mecāzibūndan kimesne idi, ammā Allāh an-ḳarībü’z-zemān ʿasker‑i İslāmıŋ ḳudūmiyle bu şehir ḫākine ḳadem baṣmaġı müyesser ede! Āmīn.” (VII.53a21-24) Evliyā’nın çāşnigīr diye nitelediği bu adam heyette bulunan bir müslüman olmalıdır. Elçilik heyetinde çāşnigīrān ve kilarciyānlar bulunduğunu Evliyâ, VII.54a20’de söyler. Evliyâ, kurgulamasında bunlardan birini bu sözleri söylemek üzere öteki heyet üyeleriyle birlikte Otāġ-ı Süleymān’ı gezmeye götürmüştür. Bu adamın büdelā şekilli (derviş görünümlü) olması, kendisinden üstün mevkideki heyet üyeleri yanında bu gibi şeyler söylemeye cesaret etmesi, bir de herkesi tanıyan Evliyâ Çelebi’nin ondan adını anmadan bahsetmesi bunun bir kurgulama olduğunu açıkça gösteriyor. Evliyâ’nın, 1665 yılında telaffuz edilmiş gibi gösterdiği bu kehaneti 1683’teki İkinci Viyana Bozgunu’nun haberini aldıktan sonra eserine eklemiş olduğu açıktır.

24Ġanīm şifresinin ebced’deki sayısal karşılığı ise 1100’dür. Kendi ağzından İkinci Viyana Kuşatması üzerine bir şey söylemeye dili varmayan Evliyâ’nın zihninde ilerideki bir tarih var, “Viyana hicrî 1100’de alınabilir” demek istiyor. ‘1100’de Sulṭān Yūsuf, yani IV. Mehmed (Avcı Mehmed) tekrar gidip Viyana’yı kuşatacak, belki de fethedecek. Ġanīm şifresinin Seyahatname’de dört kere geçmesi bunu gösteriyor. Evliyâ’nın Kızıl Elma Viyana’nın alınacağı konusunda zayıf bir inancı, sönmekte olan bir ümidi var sanki. Kızıl Elma Viyana bir gün fethedilebilir diyor, bunun tarihi olarak da 1100’ü münasip görmüş.

  • 11 Yuvarlak sayılar son zamanlara kadar önemli sayılmıştır. Bu satırların yazarı da çocukluğunda “kıya (...)

25Bilindiği üzere hicrî 1000 yılı öncesinde, İslam âleminde hicrî 1000 yılının çok önemli bir yıl olacağı inancı yaygındı. Aynı şekilde Hristiyan âleminde de milâdî 1000 yılında çok büyük değişikliklerin olacağına inanılmaktaydı. Her iki âlemde bu bâtıl inancın tek sebebi 1000 sayısının yuvarlak bir sayı olmasıydı. İşte, 1000 gibi 1100 de yuvarlak bir sayıdır, 1000’den sonra gelen ilk yuvarlak sayı.11 Evliyâ’nın eserinde hicrî 1000 ile ilgili bir şey bulmuyoruz, çünkü o doğduğunda hicrî 1000 yılı geçmişti ve o yılda olması beklenen olaylardan hiçbiri olmamıştı. Oysa Evliyâ’nın yaşadığı dönemde hicrî 1100 daha gelmemişti, o yıl gelince pek önemli şeyler olabilirdi, örneğin Viyana Türkler tarafından fethedilebilirdi! Aslında böyle şeylere meraklı olan Evliyâ, acaba 1100 tarihinde Viyana’nın alınacağına gerçekten inanıyor muydu? Yoksa bunun gerçekleşmeyecek bir arzu, bir düş olduğunu o da biliyor muydu?

  • 12 YKY baskısındaki [sız] eklemesi gereksizdir; burada sulṭānım hitap değil, özne olarak anlaşılmalıdı (...)

26Belki de Viyana’nın fethi için 1100 tarihini vermesinin başka sebepleri vardı. Evliyâ Çelebi, Kânûnî Sultan Süleymân’ın BirinciViyana Kuşatması’nın (1529) büyük bir hezimet olduğunu Kâimmakâm Mustafa Paşa’nın yüzüne karşı açıkça söyler, ona da tasdik ettirir: VIII.203a18 “Sulṭānım Beçi ne ṣorar,12 (19) Beç bir menḥūs ḳalʿadır kim cemīʿi Ungurus ve Alman ve yedi ḳralıŋ kilīdi ve Nemse çāsārının taḫtgāhıdır kim cemīʿi yedi ḳral anıŋ uġuruna (20) ḳırılmaġa taʿahhüd etmişlerdir. Sulṭān Süleymānı Beç altında kāfir bozup bārgāh-ı Süleymānīsini ve cebeḫāne ve māl-ı ḫazāʾinlerin bıraġup iç aġaları top-keşān (21) cāmūslarına binüp ol şiddet-i şitāda Cān Ḳurtarana düşüp cān ḳurtardılar.[...] (22) ... Niçe tevārīḫ-i muʿteberelerde Süleymān Ḫānıŋ Beçde münhezim (23) olduġu mufaṣṣalan taḥrīr olunmuşdur.” Evliyâ’nın bu sözlerini cevaplandırırken Mustafa Paşa şöyle der: (24) “Evliyām, Süleymān Ḫānıŋ Beç altındaki inhizāmın işitdik ammā anıŋ intiḳāmın pādişāhımız almaḳ isterse ...”

  • 13 Yukarıya bkz.

27Evliyâ bunu yapar, çünkü Kanûnî dönemi geride kalmış, tarih olmuş bir dönemdir. Buna karşılık Evliyâ, kendi yaşadığı dönemde vuku bulan ve hezimetle sonuçlanan İkinci Viyana Kuşatması’ndan bahsetmekten bile kaçınmıştır. Sadece bir meczubun ağzından Türklerin ikinci kuşatmada Viyana’yı alamayacağını (aslında alamadığını) bildirmiştir.13 Çünkü bu kendi dönemidir, Padişah IV. Mehmet (Avcı Mehmed) tahttadır; Evliyâ, padişaha karşı saygısızlık etmekten kaçınır, bu yüzden hezimetten bahsetmez, aksine, bir ümidini, belki küçük, sönmekte olan bir ümidini bir lafẓ ile dile getirir: 1100 yılında Avcı Mehmed, öteki adıyla Sulṭān Yūsuf, Viyana’yı kuşatacaktır, işte o zaman Avrupalılar (Firenkler) korkmalıdır! Bunu da Şemʿūn-ı Ṣafā’nın (Simon Petrus) ağzından bir kehânet olarak söyletmiştir. Şuna da iyi dikkat etmek gerek: Evliyâ bu üçüncü kuşatmada Viyana’nın mutlaka fethedileceğini söylememektedir. Galiba o, Şemʿūn-ı Ṣafā’nın ağzından “‘1100’de Firenkler korksunlar dedirterek hem padişahı yüceltmeye hem de kendi içindeki ümit ışığını büsbütün söndürmemeye, kendisini teselli etmeye çalışıyordu.

28Evliyâ’nın Seyahatnâme’de 1100 yılına ilişkin olarak Otman Baba’ya söylettikleri de bu bağlamda büyük önem taşımakta ve yukarıdaki açıklamamı kanıtlamaktadır. Orhan Gazi’nin oğlu Süleymân Beşe ile Rumeli’ye geçen Otman Baba (Seyahatnâme’de ʿOs̱mān Baba) Avrupa’da birçok ülkeye gitmiş. Otman Baba, ayak bastığı yerlerin İslâm diyarı olması için dua edermiş: Ve Rūmeli kāfiristānında İşpanya ve Nemse ve Donḳarḳız (18) ve Danimarḳa ve Rimpapa ve Paris vilāyetlerin geşt ü güẕār ederken “İlāhī İslām diyārı olup kenīseler, maʿbedgāh-ı müslimīn ola (19) baʿde’l-elf mi’e” deyü nefes etmişlerdir. {Ve Avrupa’nın hristiyan kesimlerinde İspanya’yı, Almanya’yı, Dunnkirchen’i, Danimarka’yı, Roma ve Paris vilayetlerini gezerken : “Ey Allahım, 1100’den sonra kiliseler müslüman ibadetgâhı olsun!” diye dua etmiş.} (Seyahatnâme, 8. kitap, 379a.17-19).

29Evliyâ Çelebi’nin “Viyana 1100 yılında feth edilecektir” inancı veya tasavvuru için ebced hesabına göre bu tarihi veren ġanīm şifresini seçmiş olması rastgele değildir, bunun da bir sebebi vardır.

30Evliyâ, Viyana yolculuğundan dönüşte, Kâimmakâm Mustafâ Paşa ile görüşürken ona Beç kalesinin ve daha başka önemli kalelerin nasıl fethedilebileceği hakkında düşüncelerini açıklar. Önce Kırım Hanlığı’nın ordusu ve Osmanlı ordusu fethedilecek kalenin bulunduğu yöreyi iki yıl boyunca sürekli akınlarla yağmalayıp zayıflatmalı, üçüncü yıl bahar yaklaşırken kale muhasara edilmelidir. Bu arada Tatar askeri Avrupa’ya akınlarını sürdürmelidir. Evliyâ’nın önemle vurguladığı nokta, bütün ganimetin askere, kalenin ise padişaha ait olacağının önceden açıklanmasıdır. Şayet bu dedikleri yapılırsa, Avrupada’daki bütün şehirler fethedilebilecektir.

31İki sene kāmil Budinde ve Üstolni-Belġradda ve Egre vilāyetlerinde ḳışlalar verüp yüz biŋ Tatar ‘askeriyle ve yüz biŋ Āl‑i ‘Osmān ‘askeriyle kāfiristāna çapullar verüp cemīʿi kāfiriŋ ḳolun ḳanatların ḳırup üçüncü yılda cümle ḥāżır mühimmātlar ile hemān ḳar alaca olunca Beç ḳalʿasın muḫāṣara edüp yine Tatar ʿaskeri tā Praġa ve Lonçata ve İstirinyeye varınca nehb ü ġāret etmeden ḫālī olmayup iki ayda ḳalʿa‑i Beçi aldı yā almadı, hemān ḳış gelmeden ʿaskeri Beç altından çıḳarup ibtidā Üstolni-Belġrad yaḳındır, aŋa çıḳmaḳ gerek ki selāmet buluna. Eğer bu üslūb üzre Beç ḳalʿası muḥāṣara olunup ʿasker ile yek-dil [ü] yek-cihet olup “Māl‑ı ġanāʾim siziŋ, ḳalʿa pādişāhıŋ” denilirse inşāallāh Beç degil, Praġ ve Amıstırdam ve Lonçat şehirleri bile fetḥ olur” dedim (8. kitap, 203a 27-32).{Tam iki yıl boyunca Budapeşte’de ve Stolni Belgrad’da ve Egre (Macarca Eger, Almanca Erlau) vilayetlerinde kendilerine kışlalar tahsis edilecek yüz bin Tatar ve yüz bin Osmanlı askeriyle hristiyan ülkelerine akınlar düzenlenmeli, bütün hristiyanların dayanma gücü (kolu kanadı) kırılmalı, üçüncü yılda karlar erimeye başlar başlamaz elde bulunan bütün silahlarla Viyana kalesi kuşatılmalı, yine Tatar askeri Prag’a, Londra’ya (?), İstirinye’ye değin akın ve çapul düzenlemeden geri kalmamalı, iki ayda Viyana kalesi ister alınmış olsun, ister alınmamış, kış gelmeden derhal asker Viyana önünden uzaklaştırmalı, ilk önce Stolni Belgrad yakındır, oraya sığınmak gerek ki güvenlik sağlansın. Eğer bu yöntemle Viyana kalesi kuşatılıp asker ile gönül birliği ve amaç birliği edilerek “Ganimet malı sizin olacak, kale padişahın olacak” denilirse, inşallah Viyana değil, Prag, Amsterdam ve Londra (?) şehirleri bile fethedilir” dedim.} İşte Evliyâ bu yüzden, ġanīmet ile ilgili olan ġanīm lafzını seçmiştir...

321100 yılı Evliyâ’nın Kızıl Elma Viyana’nın fethedileceği yıl olarak düşündüğü, tasavvur ettiği, kabul ettiği, fakat belki de sadece ümit ettiği yıldır. Seyahatnâme’nin dört yerinde böyle geçmesi bunu açıkça gösteriyor. 1683 bozgunundan pekâlâ haberi olan Evliyâ Çelebi, ümit ettiği fetih tarihini ileriye, galiba kendi ömrünün sonrasına bırakıyor.

33Edirne’yi anlatmaya başlarken Evliyâ şöyle der:

Aḥvāl‑i taḫt‑ı s̱ānī Edirne‑i Yūnānī: Ḳavm‑i Yūnānıŋ ikinci taḫtıdır. (24) Ammā diyār‑ı Almanıŋ ve bilād‑ı Kızıl-Elmanıŋ kapusıdır. İnşāallāhu Te’ālā lafz-ı ġanīmde Ḳızıl-Elma da fetḥ olur. Nite kim (25) Edirne ol diyārıŋ kilīdidir, Āl‑i ʿOs̱mān ṭarafına bābları meftūḥdur, anlarıŋ daḫı fetiḥlerin veren Rabb‑i Süb‑būhdur, (26) nite kim Alman Kızıl-Elması Budin; ve Macar Kızıl-Elması Üstürġon ve Orta Macar Ḳızıl‑Elması olan (27) İstolni-Belġrad fetḥ oldu, Ḫudā‑yı Müteʿāl İşpanya Ḳızıl‑Elmasını daḫı müyesser ede! Āmīn bi-hakḳı Seyyidi’l-Mürselīn. (28) Budin ve Belġrad ve Edirne gibi dār‑ı ġāziyān sevād‑ı muʿazzamlarımız elde iken inşāʾallāh ġanīm tārīḫinde “Ḳızıl­ (29) Elma ve Paris ve Ḳurṭuba ve Lonçat ve Beç ve Praġ ve Donḳarḳız ve Danimarḳa ve Filimenke varınca fetḥ olup (30) bu seksen yedi biŋ mīl cezīre­i dünyāda millet‑i naṣārādan bir kefere ḳalmayup cümle ümmet‑i Muḥammed ile (31) bu ʿarṣa‑i ālem māl‑ā‑māl ola, deyü Muḥyiddīnü’l‑ʿArabī işāret buyurmuşlardır. (Seyahatnâme, 3. kitap, 149a23-31) {İkinci pâyitaht Yunanî Edirne üzerine: Yunan kavminin ikinci pâyitahtıdır, Alman diyarının ve Kızıl elma şehirlerinin giriş kapısıdır. Yüce Tanrı isterse, ġanīm şifresinde (=hicrî 1100 yılında)Viyana da fetholur. Nasıl o diyarın kilidi olan Edirne’nin kapıları Osmanoğullarına açılmıştır ve onların açılmasını sağlayan Rabbi Sübbûh’tur ve nasıl Alman Kızıl elması Budin ve Macar Kızıl-elması Estergon (Esztergom) ve Orta Macar Kızıl- elması olan İstolni-Belgrad (Székesfehérvár, Stuhlweißenburg) feth olduysa, yüce Tanrı, İspanya Kızıl- elmasını da müyesser edecektir! Peygamberlerin efendisi hakkı için âmîn! Budin ve Belgrad ve Edirne gibi gaziler yatağı büyük şehirlerimiz elimizde bulunmaktayken Tanrı isterse, ġanīm tarihinde (= hicrî 1100) Viyana, Paris, Kurtuba (Córdoba), Londra (?), Viyana, Prag, Dunnkirchen, Danimarka ve Felemenk’e kadar hepsi feth olunup “bu seksen yedi bin millik dünya kıtasında hristiyanlardan tek kâfir kalmayıp bu yeryüzü Muhammed ümmetiyle dopdolu olacaktır” diye Muhyiddînü’l‑Arabî buyurmuşlardır.}

34Dediği özetle şudur: Eski bir Yunan başkenti olan ve Kızıl Elma şehirlerinin bulunduğu diyarın, yani Avrupa’nın kapısı olan Edirne, ondan sonra da bir dizi Kızıl Elma şehri nasıl feth olunduysa, Viyana ve öteki Kızıl Elma şehirleri de lafẓ-ı ganīm’de, yani 1100 yılında fetholunacaktır. Ancak Evliyâ, kendisinin Seyahatnâme’yi yazdığı yıllardan yaklaşık 20 yıl sonrası için, Muhiddîn-i Arabî’nin ağzından naklettiği kehanette inşaallâh “Allâh isterse” demeyi de ihmal etmiyor.

35“Ve Süleymān Ḫān zemānı Beç ḳalʿası yalın ḳat imiş, ammā şimdi (31) avcı elinden ḫalāṣ olmuş ġazāl gibi kendüyi çeküp çevirüp ol ḳadar metīn ve müstaḥkem olmuşdur (32) kim gūyā Sedd-i Yeʾcūc u Meʾcūc olmuşdur, (33) taʿrīf ü tavṣīfden müberrādır. Ammā Ḥażret-i Īsā ḥavāriyyūnunuŋ Şemʿūn-ı Ṣafāsınıŋ rümūzunda “ẓılle tārīḫinde Süleymāndan (33) ḳorḳmaŋ” dedigi gelüp ẓuhūr edüp ḥikmet-i Ḫudā Süleymān Ḫān bī-fetḥ ʿavdet etdi, ammā inşāallāh ġānim ve daḫı ġanīm lafẓı tārīḫinde (34) ʿOs̱mānlı bu ḳalʿayı muḥāsara etmeleri muḳarrerdir. Ḫudā fetḥin müyesser ede!” (Seyahatnâme, 7. kitap, 55b30-34) {Süleyman Han zamanında Viyana Kalesi yalınkat imiş, ancak şimdi avcı elinden kurtulmuş ceylan gibi kendisini çekip çevirip o kadar sağlam ve korunaklı olmuştur ki, sanki Çin Seddi olmuştur; bu kaleyi anlatacak, niteleyecek söze gerek yoktur. Hz. İsa havarîlerinden Simon Petrus’un rumuzunda “ẓılle tarihinde Süleyman’dan korkmayın” dediği gelip geçti, doğru çıktı; neden öyle olduğunu Tanrı’dan başkası bilmez, Süleyman Han fetihsiz geri döndü, ama inşallah, ġānim şifresi (= hicrî 1091) ve ġanīm şifresi (= hicrî 1100) yıllarında Osmanlıların bu kaleyi kuşatacakları kesindir. Tanrı fethini sağlasın!”}

36Evliyâ Çelebi, Seyahatnâme 6. kitap 73b ve devamında Budin’i anlatırken hangi Avrupa şehirlerinin Ḳızıl-elma şehirleri olarak kabul edildiği üzerine bilgi verir, bu arada Tanrı rızası olmadığı için Kanûnî Sultan Süleyman’ın Viyana’yı fethedememiş olduğunu da belirtir: ammā rıżā-yı Ḫudā (8) olmaduġundan ḳalʿa-i Beçi Süleymān Ḫān fetḥ edemeyüp bī-fetḥ ʿavdet edüp ḳalʿa-i Cān Ḳurtaranda cān ḳurtardı (Seyahatname, 6. kitap,74a7-8).

37Yukarıdaki alıntıda, Evliyâ’nın kuşatılıp da alınamayan Viyana için kullandığı “avcı elinden kurtulmuş gazal gibi” benzetmesi pek güzeldir. Okuduğum metinlerde böyle bir benzetmeye rastlamış olduğumu hatırlamıyorum. Danıştığım klasik edebiyat uzmanları da bunun divan edebiyatının klişe benzetmelerinden biri olmadığı konusunda birleştiler. Ceylan ile ilgili düzinelerce benzetme vardır, ama muhasaradan kurtulmuş bir kalenin “avcı elinden kaçmış gazal” a benzetilmesi olağanüstü bir şeydir. Orijinal olduğunu, kendisinin bulduğunu sandığım bu benzetmeyi Evliyâ iki yerde daha kullanmıştır:

  • 14 IV. Murâd’ın Bağdat seferi sırasında, hicrî 1039’da Osmanlı ordusuna direnişsiz teslim edilen kalen (...)

(IV.317b1) Ḳalʿa-i Bāġ-ı Cinān : ʿIrāḳ-ı ʿAcemde Muṣul ḫākiyle Hemedān mābeyninde bir ṣaʿb (2) u çengelistān u ḫıyābān içre bir yalçın püşte-i bülend üzre kehkeşān-āsā semāya ser çekmiş bir ḳalʿa-i ser-bülend, Bāġ-ı Cinān-ı cihāndır […](13) bu ḳalʿa-i Bāġ-ı Cinān Ḫusrev-i Şīr-i ġurrende vü dirrende pençesinden rehā bulmuş yaralı ve maralı (~ merālī) ġazāl gibi ḫalāṣ olup ilā hāze’l-ān dest-i ʿAcemde kalmışdır. {Bâğ-ı Cinân Kalesi: Irâk-ı Acemde Musul toprağıyla Hemedân arasında sarp ve ormanlık bir bölge içerisinde yalçın ve yüksek bir tepe üzerinde ebemkuşağı gibi gökyüzüne uzanmış bir yüksek kale, dünyanın Bâğ-ı Cinân’ıdır (~ cennetler hahçesidir) […] (13) bu Bâğ-ı Cinân Kalesi, kükreyen yırtıcı aslan Husrev’in (IV. Murâd’ın veziri Serdâr Husrev Paşa) pençesinden kurtulmuş yaralı ve maralı (~ merâlî) ceylan gibi kurtulup bugüne kadar Acem (İranlılar) elinde kalmıştır.14

38(VIII.351b29) Evṣāf‑ı cezīre‑i ḳalʿa‑i Körfös : Körfez daḫı derler.[...] (30)... sene 943 tārīḫinde Süleymān Ḫān elinden ġazāl ḳurtulur gibi bu ḳalʿa ḫalāṣ olaldan berü eyle metīn ü müstaḥkem bir ḳalʿa‑i üstüvār etmişlerdir kim vāḳıʿasında bu ḳalʿayı görenleriŋ dudaḳları uçuḳlar. {Körfös Kalesi Adası hakkında: Körfez de derler.[...] Bu kale 943 yılında Süleyman Han’ın elinden ceylan kurtulur gibi kurtulduğundan beri öylesine sağlam ve korunaklı, güvenli bir kale haline getirmişler ki, bu kaleyi rüyasında görenlerin korkudan dudakları uçuklar.}

39EK

40SEYAHATNÂME’DE VİYANA’NIN FETHİNE İLİŞKİN OLARAK

411094 TARİHİNİN, 1100 TARİHİNİN VE/ VEYA ĠANĪM ŞİFRESİNİN GEÇTİĞİ YERLER

421094

43(VII.53a21-24) ... İnşāʾallāh yine bizim içün maʿmûr olmuşdur. Ḫudā yine dest‑i İslāma müyesser ede” dedigimde bir büdelā şekilli çāşnigīr ādem eydir: Allāh bu bāġı ve ḳalʿa‑i Beçi ḍoksan dördde İslām eline vermeye, zīrā bu bināları cümle ḫarâb ederler, dedikde gözleri ṭās‑ı pür-ḫūna döndü. Bir mecāzibūndan kimesne idi, ammā Allāh an-ḳarībü’z-zemān ʿasker‑i İslāmıŋ ḳudūmiyle bu şehir ḫākine ḳadem baṣmaġı müyesser ede! Āmīn.

441100 (lafẓ-ı ġanīm)

45(III.149a23) “Ahvāl‑i taht‑ı sānī Edirne‑i Yūnānī: Kavm‑i Yūnānıŋ ikinci tahtıdır. (24) Ammā diyār‑ı Almanıŋ ve bilād‑ı Ḳızıl-Elmanıŋ ḳapusıdır. İnşāallāhu Teālā lafẓı ġanīmde Ḳızıl-Elma da fetḥ olur. Nite kim (25) Edirne ol diyārıŋ kilīdidir, Āl‑i ‘Osmān tarafına bābları meftūhdur, anlarıŋ dahı fetihlerin veren Rabb‑i Sübbūḥdur. (26) Nite kim Alman Ḳızıl-Elması Budin; ve Macar Ḳızıl-Elması Üstürġon ve Orta Macar Ḳızıl-Elması olan (27) İstolni-Belġrad fetḥ oldu. Ḫudā‑yı Müteʿāl İşpanya Ḳızıl-Elmasını daḫı müyesser ede! Āmīn bi-hakḳı Seyyidi’l‑Mürselīn.(28) Budin ve Belġrad ve Edirne gibi dār‑ı ġāziyān sevād‑ı muʿazzam­larımız elde iken inşāallāh ġanīm tārīḫinde “Ḳızıl-(29) Elma ve Paris ve Ḳurṭuba ve Lonçat ve Beç ve Praġ ve Donḳarḳız ve Danimarḳa ve Filimenke varın­ca fetḥ olup (30) bu seksen yedi biŋ mīl cezīre-i dünyāda millet‑i naṣārādan bir kefere ḳalmayup cümle ümmet‑i Muḥammed ile (31) bu ʿarṣa‑i ālem māl-ā-māl ola, deyü Muḥyiddinü’l-ʿArabī işāret buyurmuşlardır.”

46(VII.55a, satır 31) Ṣoŋra lafẓ‑ı ġānim tārīḫinde lafẓ‑ı ġanīm tārīḫinde Sulṭān Yūsuf Meḥemmed‑i zemān (32) gelmesinden pek ḳorḳup Muḥammedīler ile ṣulḥ ediŋ deyü Şemʿūn-ı Ṣafā bu ḳalʿa‑i Beç içün niçe rümūz‑ı künūzlar söyleyüp

47(VII, 55b30) “Ve Süleymān Hān zemānı Beç ḳalʿası yalın ḳat imiş, ammā şimdi (31) avcı elinden ḫalāṣ olmuş ġazāl gibi kendüyi çeküp çevirüp ol ḳadar metīn ve müstaḥkem olmuşdur (32) kim gūyā Sedd i Yeʾcūc u Meʾcūc olmuşdur, (33) taʿrīf ü tavṣīfden müberrādır. Ammā Ḥażret-i Īsā ḥavāriyyūnunuŋ Şemʿūn-ı Ṣafāsınıŋ rümūzunda “ẓılle tārīḫinde Süleymāndan (33) ḳorḳmaŋ” dedigi gelüp ẓuhūr edüp ḥikmet-i Ḫudā Süleymān Ḫān bī-fetḥ ʿavdet etdi, ammā inşāallāh ġānim ve dahı ġanīm lafzı tārīhinde (34) ‘Osmānlı bu ḳalʿayı muḥāsara etmeleri muḳarrerdir. Ḫudā fetḥin müyesser ede!”

481100 (baʿde’l-elf miʾe)

49(VIII.379a17) Ve Rūmeli kāfiristānında İşpanya ve Nemse ve Donḳarḳız (18) ve Danimarḳa ve Rimpapa ve Paris vilāyetlerin geşt ü güẕār ederken “İlāhī İslām diyārı olup kenīseler, maʿbedgāh-ı müslimīn ola (19) baʿde’l-elf miʾe” deyü nefes etmişlerdir.

Haut de page

Notes

1 Elbette her eserde olduğu gibi Seyahatnâme’de de yazıcı yanlışları, atlamalar vb. vardır. Dankoff, yazarın eseri bir yardımcısına yazdırdığı, sonra baştan aşağı dikkatle gözden geçirmiş, düzeltme ve eklemeler yapmış olduğu hakkında kanıtlar ortaya koymuştur. Ancak, o sırada yaşı yetmişne yaklaşmış olan Evliyâ’nın gözlerinin ve dikkatinin bütün yazıcı yanlışlarını yakalayabilecek kadar kuvvetli olduğuna ihtimal verilebilir mi?

2 Koçu, Reşad Ekrem. Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi I, (İstanbul [tarihsiz, belki 1943]). Koçu, s. 11’de İstanbul baskısı, 7. kitap, s. 286’dan bir alıntı yapar, burada Evliyâ, Fâzıl Ahmed Paşa’dan sonra Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın sadrazam olduğunu anlatmaktadır. Bundan sonra Koçu şöyle der: “Bu kayıttan Evliyâ’nın 1683’e doğru, Viyana bozgunu felâketini görmeden öldüğünü anlıyoruz.”

3 Özellikle, 7. kitapta Otāġ-ı Süleymān’ı anlatırken Viyana’nın ṭoksan dördde (yani miladî 1683’te) fethedilemeyeceğine dair bir meczûbun ağzından duyurduğu kehâneti kastediyorum; bunun için aşağıya bkz.

4 Seyahatnâme üzerine derinlemesine çalışmış olan Richard F. Kreutel’in bu konuda çalışmaları sayıca azdır, yayımlanış sırasına göre şunlardır:
“Ewliyà Čelebīs Bericht über die türkische Grossbotschaft des Jahres 1665 in Wien. Ein Vergleich mit zeitgenössichen türkischen und österreichischen Quellen.” {Evliyâ Çelebi’nin 1665’te Viyana’ya gönderilen Türk elçilik heyeti üzerine yazdıkları. Aynı dönem Türk ve Avusturya kaynakları arasında bir karşılaştırma}
Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes 51, 1948, 188–242. Eşitbasım: Sezgin, yay. 2008, III, 90–144].
Im Reiche des goldenen Apfels. Des türkischen Weltenbummlers Evliyâ Çelebi denkwürdige Reise in das Giaurenland und in die Stadt und Festung Wien anno 1665. {Kızılelma diyarında : Türk dünya gezgini Evliyâ Çelebi’nin 1665 yılında gâvur memleketine ve Viyana şehri ile kalesine yaptığı önemli seyahat} Graz Acta Orientalia Hungaricae 10 (1960) 308–10; Kálman Benda, Századok 94 (1960), 428],1957 [2. bsk. 1963; Erich Prokosch ve Karl Teply tarafından gözden geçirilip genişletilmiş baskı (stark vermehrte Ausgabe besorgt von Erich Prokosch und Karl Teply) 1987]
“Neues zur Evliyā-Çelebī-Forschung.” {Evliyâ Çelebi araştırmalarında yeni kazanılan bilgiler}
Der Islam 48, 1972, 269–79. “Evliyâ Çelebi.” Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas (München, 1974) içerisinde: 480 ve dev.

5 ġānim غانم : غ (1000) + ا (1) + ن (50) + م (40) = 1091; ġunem غنم : غ (1000) + ن (50) + م (40) = 1090

6 Im Reiche des goldenen Apfels, 2. bsk, 1963, 228.

7 Kreutel, Kilisli Rifat’ın baskıya hazırladığı 7. cildi kullanmıştır. Rifat [Bilge] orada (s. 248) metni şöyle düzenlemişti :
ݒك قورقوپ سندن كلمه زمان محمد سلطا ن يوسف تاريخنده [٢] (غنم) لفظ و تاريخنده (غانم) لفظ
Koyduğu dipnot 2 ise şöyleydi : س، ك غنيم [٢]
Kilisli Rifat Bey burada, س (sīn) rumuzunu “Saray nüshası”, yani Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308 no.lu yazma için; ك (kef) rumuzunu da kendisinin “güzel yazma” diye söz ettiği Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Revan 1458 no.lu yazma için kullanmıştır; rumuzları 7. cilde yazdığı mukaddime’nin (ح) sayfasında açıklamıştır.

8 Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 308 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu – Dizini. 7. Kitap. YKY İstanbul 2003, s. 96.

9 Dankoff’a göre Evliyâ tarafından titizlikle gözden geçirilip düzeltilmiş ve eklemeler yapılmıştır.

10 Dankoff, Seyahatnâme’de yaklaşık 485 yerde bu eklemeyi gerekli görmüş ve yapmıştır.

11 Yuvarlak sayılar son zamanlara kadar önemli sayılmıştır. Bu satırların yazarı da çocukluğunda “kıyamet” için “Bin üç yüzde olmaz, bin dört yüze kalmaz” veya “Bin dört yüzde olmaz, bin beş yüze kalmaz” dendiğini birçok kez duymuştur. Şüphesiz bugün bile böyle saçmalıklara inananlar vardır.

12 YKY baskısındaki [sız] eklemesi gereksizdir; burada sulṭānım hitap değil, özne olarak anlaşılmalıdır: “Benim efendim Beç’i ne diye soruyor?”. Yaptığım tarama sonucuna göre Seyahatnâme’de 2. çoğul kişi eki –sız/siz hiçbir yerde eksik yazılmamıştır.

13 Yukarıya bkz.

14 IV. Murâd’ın Bağdat seferi sırasında, hicrî 1039’da Osmanlı ordusuna direnişsiz teslim edilen kalenin sonradan tekrar İranlıların eline geçmiş olduğu anlatılmakta.

Haut de page

Table des illustrations

Titre VII55a31-39 (Seyahatnâme cilt VII: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 55a satır 31-39 tıpkıbasım) 
Crédits Photographie de l’auteur
URL http://ceb.revues.org/docannexe/image/3934/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 60k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Semih Tezcan, « Kızılelma Viyana, bir ümidin sönüsü », Cahiers balkaniques, 41 | -1, 43-49.

Référence électronique

Semih Tezcan, « Kızılelma Viyana, bir ümidin sönüsü », Cahiers balkaniques [En ligne], 41 | 2013, mis en ligne le 19 mai 2013, consulté le 23 mai 2017. URL : http://ceb.revues.org/3934 ; DOI : 10.4000/ceb.3934

Haut de page

Auteur

Semih Tezcan

Professeur

Université Bilkent, Ankara

Haut de page