Navigation – Plan du site
Evliyâ Çelebi et l'Europe
Le « Frengistân »

Evliyâ Çelebi’nin Freng-pesend Resim Tutkusu

Love for painting in Freng-pesend style in Evliyâ Çelebi
L'amour de la peinture Freng-pesend chez Evliyâ Çelebi
Evliyâ Çelebi’nin Freng-pesend Resim Tutkusu
Nuran Tezcan
p. 27-42

Résumés

Evliyâ Çelebi a, de toute évidence, appris à connaître la peinture européenne très jeune. Un peu plus tard, comme il l'écrit, il étudia la calligraphie près de Güğümbaşı Mehemmed Efendi et le naks, c-à-d la peinture, avec Nakkaş Hükmizâde Alî Beg. Il nous informe aussi en plusieurs passages du Seyahatnâme qu'il fait lui-même des « images ». Evliyâ n'adhère pas à la doctrine qui dit que peindre des images est un péché en Islam. Dans ses discussions avec la corporation des (nakkaş) de la corporation d'Istanbul, il assure que peindre des images sert la gloire de l'Islam et que, donc, nakş (la peinture) est autorisée.
L'observation et l'appréciation des œuvres d'art jouent un grand rôle dans le Seyahatnâme ; elles sont une part inséparable de la carrière d'Evliyâ comme voyageur. La peinture et l'architecture sont les lieux les plus importants de son observation et de son jugement de « l'autre ». Dans les œuvres d'art, qu'elles soient ou non islamiques, il reconnaissait les qualités des maîtres (üstâd-ı kâmil)et tentait de comprendre comment ils obtenaient le succès dans leurs efforts de création. Regarder des œuvres d'art appartenant à « l'autre » et les analyser, même les interpréter, devint un critère important pour comprendre le monde de « l'autre » et sa puissance.
Bien que la définition de Freng/Frengistân dans le Seyahatnâme ne puisse être établie précisément, son usage coïncide dans les grandes lignes avec « Européen/Europe », aussi les mots donnent-ils une clé pour savoir comment Evliyâ voyait l'Europe et l'art européen. Étudiant en détails le contexte dans lequel le terme se situe, nous remarquons deux courants, l'un, négatifs – comme dans Freng-i pür-ceng (Francs barbares), Freng-i bed-reng (Francs diaboliques), Freng-i pür-reng (Francs trompeurs) –, l'autre, positif, – comme dans Freng-pesend (agréables aux Francs), terme utilisé pour marquer l'appréciation en architecture et peinture.
Dans le Seyahatnâme, Freng-pesend connote style ou technique Franque (c-à-d Européenne), goût Franc, créativité Franque. À Vienne, à Kaschau, à Korokonder (? – en Allemagne), à Athènes, en Crète, à Chios et à Antalya, Evliyâ est stupéfait de la qualité exceptionnelle de certaines peintures, statues ou monuments architecturaux de style et de technique « Franque » et il essaye de siasir et de transmettre cette qualité. L'admiration et la stupéfaction qu'il ressent à l'égard de la peinture Franque le conduise à la comparer à celle de Mani, considéré comme le plus grand peintre de l'Orient, et à son album de peinture connu comme Erjeng. Ainsi il essaye de rendre la puissance créatrice des peintres Francs par analogie à quelque chose de sa propre culture : üstâd-ı nakkâş-ı Fireng-i Mânî-i Erjeng (« maître peintre des Francs comme le Manide l'Erjeng »).
Dans ses jugements sur l'architecture, Freng-pesend signifie « en accord avec le style et le goût Francs » tandis qu’en peinture le mot se rapporte aux images miraculeuses, colorées, faites par un artisanat recherché. Il dit que, face à des œuvres pareilles, ceux qui comprennent l'art de la peinture, s'en mordent les doigts d'admiration. Et il exprime clairement son opinion, à savoir que la peinture européenne -qui vaut celle de Mani- est supérieure à celle de l'Orient : « Vraiment, quand les Francs se mettent à peindre, ils dépassent les Indiens et les Perses » (hakkâ kim Freng tasvîre geldikde Hind ü Acem’e gâlibdir).
Dans le Magne, Ali Paşa demande à Evliyâ de faire un tableau du château de Zarnata qui venait de tomber au pouvoir des Ottomans. Evliyâ le fait avec de nombreuses couleurs, montrant Zarnata avec tous ses bâtiments « en style Franc » (Freng-pesend). Il caractérise sa propre peinture comme Freng-pesend et en est fier, disant que ceux qui virent les bâtiments qu'il a dessinés, mettront le doigt sur leur bouche d'admiration. Qu'il utilise le concept de Freng-pesend comme critère pour juger son propre travail montre que, en ce qui concerne la peinture, il se juge selon les standards de l'Europe dont il accepte la supériorité en ce domaine.

Haut de page

Texte intégral

  • 1 “Bu hakîrin pederi Sultân Süleymân Hân ile Belgrad ve Rodos ve Budin ve Ustolni-Belgrad fethlerinde (...)

1Seyahatnâme’nin 1. kitabında Evliyâ’nın İstanbul’daki yetişim ortamı ve aile çevresi hakkında önemli bir ayrıntı bulunuyor. Babasının yakın arkadaşı olan Sukemerli Koca Mustafa, Fransa kralı kızının akrabalarından; ve ona Fransa kralından hediyeler geliyor, o da Evliyâ’ya daha çocukluğunda “eşkâl-i garîbe” (ilginç şekilli/ ilginç şekilde yapılmış) dediği resimler (“tasâvîrler”) hediye ediyor.1

2Bu satırlara dikkat çeken Reşad Ekrem Koçu, “pek küçük yaşta, eline bir takım resimler geçtiğini öğreniyoruz ki, ... evinin eşiğinden içeri resim girmeyen bir on yedinci asır Türk çocuğu için cidden dikkate değer” der (“Evliyâ Çelebi ve Eseri” 6).

3Evliyâ, Seyahatnâme’de Güğümbaşı Mehemmed Efendi’den hat, nakkaş Hükmizâde Alî Beg’den de nakş yani resim öğrendiğini yazar (I. 69a). Seyahatnâme’nin çeşitli yerlerinde de resimler yaptığını bildirir:

Van’da Ketenci Ömer Paşazade’nin köşkünün duvarına kalyon ve kadırga resmi yapmıştır (IV. 257a).

Anapoli kalesindeki Fethiyye Câmii’nin 65 basamaklı minaresine çıkıp şehrin genel görünüşünü seyredip bir tabaka kağıda kalenin tüm binalarını resmetmiştir: Şehrin tarh u tarz, eşkâl-i esâs-ı binâsın seyr ü temâşâ edüp bir tabak kâgıza kal‘anın cümle imârâtlarınresm etdim (VIII. 279b).

Manya’da Ali Paşa kendisinden Zarnata kalesinin tüm yapılarıyla resmini yapmasını ister. O da “dörd tabaka İslâmbol kâğıdına” resmeder (VIII. 337a).

Yanya’da Arslan Paşa Câmii’nin minaresine çıkar (85 kademe) ve şehrin tüm genel görünümünü bir tabaka kağıda resmeder: Hakîr bunda urûc edüp şehrin eşkâl-i cirmin hey’eti üzre bir tabak kâgıza resm etdim (VIII. 347a).

VIII338b2 (Seyahatnâme cilt vııı: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 338b, satır 2)

VIII338b2 (Seyahatnâme cilt vııı: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 338b, satır 2)

Photographie de l’auteur

4Ondan elimizde Seyahatnâme’deki (VIII. 338b) İnebahtı (Lepanto) kalesinin çizgi resmi bulunmaktadır:

  • 2 “Ve niçe kılâ‘ ve diyârları Papamunta gibi cemî‘i enhârı ve cibâlleri ve buhayreleriyle üstâdımız N (...)

Evliyâ’nın resim ilgisi ile harita ilgisi birleşmiş, X. 392a’da Nil yolculuğunu tamamlayınca gördüğü yerlerin eşkâlini çizerek haritasını yapmaya kadar götürmüştür. İlk dünya (resimli) haritalarından olan ve Papamunta (Mappa Mundi) dediği bir haritayı görmüş olduğu anlaşılan Evliyâ, bu müstesna yolculuğunda gördüğü kale ve şehirlerin resimlerini, nehir, dağ ve gölleriyle çizip resimli haritasını Nakkâş Hükmîzâde ‘Alî Beg’den öğrendiği tarzda yapacağını yazmıştır.2 Bugün Vatikan Kütüphanesi’nde bulunan ve Evliyâ Çelebi’nin gözetiminde yapılmış olduğu anlaşılan Nil haritasının üzerinde bulunan kale, kule, dağ, köprü, manastır gibi resimler, onun tarafından çizilmiş olabilir mi?

5Seyahatnâme’de Evliyâ’ya, zaman zaman kitabe yazma görevleri de verilmiş olduğunu ve bunları yerine getirdiğini öğreniyoruz. Örneğin Uyvar kalesindeki Valide Camii’ne (VI. 131a), Zarnata Kalesindeki Hünkâr Camii’ne (VIII. 337a) yazdığı kitabeler.

6Aslında Evliyâ’nın saraydaki eğitiminin ağırlık noktası sanattır: müzik, hafızlık, hatt, nakş. Sanat eserlerini gözlemleme ve değerlendirme, onun seyahat kariyerinin de ayrılmaz bir parçası olmuştur.

7Evliyâ’nın gezip gördüklerini, yaşayıp öğrendiklerini anlattığı seyahatnamesinde hem sanat ve mimari ile ilgili bilgi ve değerlendirmelerinin kapsamı, hem de kendi resim ilgisi ve üretimleri başlı başına bir alan oluşturur.

  • 3 “... zîrâ sûret yazmak şerî‘atımızda memnû‘dur, lâkin Hazret‑i Risâlet-penâh Hayber kal‘asın feth e (...)

8Evliyâ, İstanbul esnaf alayındaki nakkaşları anlatırken (I. 199b) İslamda resmin günah olduğunu, fakat Rum yani Osmanlı nakkaşlarının yetenekleriyle ortaya koydukları eserlerin yine İslam dininin şan ve şöhretine hizmet ettiğini, Hz. Hamza’yı 170 adamıyla ve silahlarla donanmış güçlü pehlivanlarla resmederek “ümmî” yani okuma yazma bilmeyenlerin resim yoluyla “böyle güçlü müslümanlar varmış” diyerek savaşa katılma/savaşma motivasyonu kazanacaklarını söyleyerek resmin dine hizmet ettiğine, dolayısıyla nakş yapmanın mubah olduğuna/olması gerektiğine dikkati çeker.3

9Onun sanat karşısındaki duyarlığının doruk noktası kuşkusuz Bitlis’te Tireli bir Kadızadeli’nin yani tutucu bir dervişin minyatürlü kitabın resimlerini bıçakla tahrip etmesi karşısında gösterdiği şiddetli tepkidir. Bir sanat eserinin “resim günahtır” diye yok edilmesini asla kabul edememiştir (IV. 276b-277a).

10Evliyâ, gözlemlediği sanat eserlerinde üstâd-ı kâmilin yeteneğini görmüş, fark etmiştir ve onun yaratısındaki başarıyı kavramaya çalışmıştır.

Evliyâ Çelebi’nin Avrupa Resim ve Mimari Sanatına Bakışı

11Onun sanat ilgisinde, dar anlamada resim ilgisinde Avrupa’nın yeri ve rolü nedir diye bakacak olursak; Seyahatnâme’de önce Avrupa kavramı ile özdeşleşen “Freng” kelimesinin hangi bağlamlarda kullanıldığını gözden geçirmek yerinde olacaktır:

Frengistân, dip Frengistân; Frengistân yerler, Venedik Frengistânı
Venedik Frengi, Portakal Frengi, Ceneviz Frengi, İşpanya Frengi,
Yunan ve Freng; Yahudi, Ermeni, Hırvat, Freng; Rum ve Freng ...vb.

Freng tâ’ifesi, Freng keferesi, Freng kavmi
Freng-i pür-renk / Freng-i pür-ceng, Freng-i bed-reng, Freng-i pür-reng-i pür-ceng, müzlim Frengistân;
Freng oğlanı, Freng mahbûbu, Freng pîçe, Freng veled-i zînâsı, mahbûb Freng gulâmı, mahbûb Freng-pençe;
Freng saatçileri/kum saatçileri, Freng hukemaları, Freng cerrah (tıp ilminin ustalığını bilen bağlamında); tasvir (Frenge mahsus), fişek sanatı (Frenge mahsus), ilm-i nücûm, harita, kitap basma alanlarında
Frengî bina, Frengî hisar, Frengî kuyu, Frengî kaldırım, kâr-ı Freng, Freng hakkâk, Freng tarzı,
Freng-pesend
Frengî erganûn, Ferngî habl (ip), Frengî altın, Frengî demir, Frengî tüfeng, Frengî şemşîr
Freng şapkası / pabucu / ipeği / atlası
Freng lisanı, Frenkçe
Freng inciri / kabağı
Freng uyuzu/zahmeti, Frengî hastalığı

12Freng kim, Frengistân neresi? tartışmasını bir yana bırakırsak bu liste, Freng kelimesinin toplumsal hayatın hangi kullanım alanlarında ve değer yargılarında karşımıza çıktığına genel bir bakış veriyor. Bu, Evliyâ’nın “Freng” algısına da bir kuşbakışıdır: Bir Osmanlı / İstanbullu müslüman olarak Evliyâ ile Freng yani Avrupalı kafirin cepheleri de burada yansıyor.

13Bu listede aynı zamanda bence Freng kavramında olumlu ve olumsuz iki doruk noktası dikkati çekiyor: Bir yanda Freng-i pür-ceng (barbar); Freng-i bed-reng (kötü işli); Freng-i pür-reng (hileci); öte yanda onun değer atfedilen üretim alanları ve Freng-pesend kavramı.

14Resim ve mimari, Evliyâ’nın ötekini gözlemlemede ve değerlendirmede en çok ilgilendiği alandır. Onun, ötekinin sanat eserlerini görmeye, inceleyip anlamaya ve hatta yorumlamaya büyük bir merakı vardır. Buna bir örnek olarak ünlü Viyana yolcuğu sırasında Peşpehil’deki (Schwehat) bir yaşantısından küçük bir ayrıntı aktarmak istiyorum:

  • 4 Burada, Paşa’nın ya da Paşa’yı böyle konuşturan Evliyâ’nın ötekine küçümseyici bakışı bu hitap tarz (...)

Kara Mehmet Paşa ve Osmanlı heyeti Viyana’ya girmeden önce Peşpehil’de bekletilir. Bir haftadır Viyana’ya girmek için izin bekleyen Paşa’nın canı sıkılmıştır. Pazar günü Kralın tecümanı gelip onlara, yakındaki Otag-ı Süleymân denen binayı ve bahçesini gezdirip ziyafet vereceklerini söyler. Canı sıkılmış olan Paşa kızışıp tercümanı azarlar.4 Paşa bu teklifi kabul etmez ve geziye katılmaz. Evliyâ, hemen Paşa’nın diğer adamlarıyla birlikte oradan ayrılıp bu geziye katılır. Bahçeye girip binayı gezmeye başlayınca oradaki görevliler bunların atlarını alırlar. Bunun üzerine Osmanlı heyetindekiler, niye bizim atlarımızı aldılar, diye şüpheye düşüp korkarlar. Başlarına geleceklerin endişesini çekerler. Evliyâ ise böyle bir korkuya kapılmadan, tam tersine bu Süleyman çadırı biçimli binada bulunmaktan son derece etkilenmiştir ve gezip görme arzusu ile doludur. Onları akılcı açıklamalarla sakinleştirip binayı gezmeye, büyük bir ilgi ile gözlemlemeye başlar (VII. 51b-52b)

15Burada Evliyâ’nın, diğer Osmanlılardan farklı olan görme merakı, tutkusu dikkat çeker.

16Evliyâ’nın Seyahatnâme’de resim ve mimari alanındaki değerlendirmelerinde kullandığı Freng-pesend kelimesi “Freng tarzı, stili / tekniği” “Freng zevki” “Freng yaratıcılığı” anlamlarında karşımıza çıkar. Bu anlam, aynı zamanda teknikle sanatın yaratıcı bir şekilde kullanılmasının da bir değer ölçütünü oluşturur.

17Alt katı cami, üst katı medrese odaları olan Bursa’daki Gazî Hüdâvendigâr Câmii’nin yapısını, günümüz sanat tarihçileri, tarzının tek örneği olarak değerlendirir. Caminin bu farklı yapısına dikkat çeken Evliyâ da caminin mimarisini “Freng-pesend” (genelden farklı/Frenk tarzı) olarak niteler (II. 224a).

  • 5 “...bu kitâbların arasında zer-ender-zere müstağrak olmuş Hazret-i Meryem'in timsâli ve der-âğûşun (...)
  • 6 İran kökenli olan Mani, Maniheizm’in ve Doğu resim sanatının kurucusudur. Maniheizm ile Hristiyanl (...)
  • 7 Temâşâ-yı ibret-nümâ-yı üstâd-ı nakkâşân: Bu deyr-i musanna‘ın papaslarıyla hüsn-i ülfet edüp niçe (...)

18Evliyâ, Kaşa şehrinde ziyaret ettiği manastırdaki resimleri, bir Doğulunun bakış açısından yani gölgesiz / perspektifsiz resim kültüründen gelen bir kişinin bakışıyla değerlendirir. Meryem ve kucağında İsa’nın tüm masumluğuyla annesinin sütüyle beslenmenin verdiği mutlulukla insanlara güler yüzle canlıymış gibi bakışını vurgular; üstelik gözlerinin de bir teknikle hareket ettiğini belirtir.5 Ama onu bu manastırda asıl etkileyen cennet ve cehennem tablolarıdır. Cennet tablosu hemen ölüp gitmek için ne kadar çekici ise, cehennem tablosu da o denli korkutucudur. Ona göre buradaki günahların tartıldığı terazi ile sırat köprüsünü, cehennem ateşi ve gayya kuyusunu tüm Acem ve Osmanlı ressamları bir araya gelse böyle bir sihr i’câz freng-pesend (büyüleyici, aklın alamayacağı denli yapılmış Freng yaratısına) esere eşdeğerde resim yapamazlar. Bu bağlamda Evliyâ, ressamının “ustalık” ölçüsünü kendi kültüründen tanıdığı, Doğu resminin en üstün ressamı Mani ile kavramaya, kafasında konumlandırmaya çalışır: sihr-i i‘câz Fireng-pesend nakş-ı Fireng-i Mânî.6 Bu da yetmez, tanıdığı ünlü Acem ve Osmanlı ressamlarının adlarını sayarak “onlar bile bir araya gelseler böyle bir Freng tarzı resim yapamazlar” der. Burada “Freng tarz ve tekniği”nin hayret verici olağanüstülüğünü kavramaya ve yansıtmaya çalışır. Bu hayretini tekrar Mani’nin, Erjeng adlı resim albumünün adını zikrederek pekiştirir ve Freng ressamının yaratıcılık gücünü somutlaştırmaya çalışır: üstâd-ı nakkâş-ı Fireng-i Mânî-i Erjeng. Ve bu ressamın, Tanrının korku veren gücünü resmederek halkı korkutmak istediğini söyleyen Evliyâ, cennet ve cehennem tablolarından yemeden içmeden kesilip dünyadan el etek çekecek derecede etkilenmiştir. Ayetler okuyarak resimde gördüklerini anlatır (VI. cilt 15a-b). 7

19Evliyâ, Alman diyarında Korokonder kalasını geçtikten sonra büyük bir ağaca rastlar (VII. 4b- 5a). Bu ağaç, gölgesinde kilisecikler, kârgîr sofacıklar, 300’den fazla meyhane ve fahişehane olan büyük bir ağaçtır (!). Ağacın en önemli özelliği içinden su fışkırıp, ağaçtan bir hayli uzakta Alman mermerinden yapılmış bir havuza dökülmesidir. Bu havuzun etrafında da çeşit çeşit “Freng tarzında Freng teknik ve süslemeleriyle yapılmış mukarnaslı odalar” vardır: freng-pesend mukarnazlı maksûreler ve selsebil ve fıskiyye ve fevvâreli kâh-ı müzehhebler ve niçe yerde müte’addid matbah ve hücreler olan bir teferrücgâh...

  • 8 gûnâgûn kasr-ı âlîler ve havz u fevvâre ve sâkıyeler ile müzeyyen maksûreler ve nüzhet-âbâd ve fren (...)

20Evliyâ, Viyana yakınlarındaki Peşpehil’in (Schwehat) içinden geçen küçük bir nehrin iki tarafındaki bağ ve bahçelerde olan köşkleri anlatırken bunların freng-pesend yani freng zevkine uygun; freng mimari stilinde yapıldığını ve bu köşklerin her birinde Doğu resim sanatının en ünlü ressamı Freng Mânî ve Erjeng (Erjeng, Mani’nin eserinin adı olmakla birlikte Evliyâ, Mani ve Erjeng diyerek pekiştirme yapıyor) gibi olan Freng ressamlarının görülmeye değer, renkli, mucizevi bir ustalıkla yapılmış resimleri olduğunu, resim yapma sanatından anlayanların hayretten parmaklarını ısıracaklarını söyleyecektir.8

  • 9 der-i dîvârları Freng-pesend nakş-ı bukalemûn metîn hâyıtlardır, ammâ hâlâ Süleymân hânın halvet hâ (...)

21Viyana’da Peşpehil (Schwehat) yakınlarındaki Sultan Süleyman Çadırı (Otag-ı Süleymân) denen binayı gezerken de “... der-i dîvârları Freng-pesend nakş-ı bukalemûn” yani Avrupai zevk ve stilde renkli resim ve süslemeler bulunduğunu yazar.9

  • 10 Viyana kralından Batı Avrupa’ya gitmek için izin belgesi almak isteyen Evliyâ, krala renkli iplikle (...)

22Evliyâ, Stephansdom’daki insan portreleri ve heykellerin çokluğunu özellikle vurgular; Viyana’dan sonra gittiğini söylediği Batı Avrupa ülkelerinde bile bu kadar çok resim görmediğini söyler. Stephansdom’daki resim ve heykellerden o kadar etkilenmiştir ki papazla resim sanatı konusunda düşünce alışverişinde bulunur. Papaz’a, ne kadar çok Allahınız var, diyerek onun ağzından Allah’ın tek olduğunu, onların dininde suret yapmanın caiz olduğunu, papazların nasihat verirken müslüman şeyhleri kadar halka güzel ifadelerle hitap edemedikleri için resim yaparak Allah’ın gücünü insanlara anlattıklarını ifade eder. Bu son noktada Evliyâ’nın ötekinin yazılı kültüründen kopukluğu kendini belli eder. Onların resimde güçlü olmalarını edebiyattaki güçsüzlüklerinden kaynaklandığını ileri sürerer. Bu “naif” neden aslında onun Freng’in üstünlüğü karşısında, kendi kültürünün edebiyat gücünü vurgulayarak teselli aramasıdır. Kaşa’daki cennet ve cehennem tablolarından sonra, Stephansdom’da gördüğü pek çok tablo içinde onu yine yalnızca cennet, cehennem tabloları etkilemiş olması dikkat çekicidir. Çünkü kendi din ve kültüründeki cennet ve cehennem bilgileriyle bu tablolarlarda gördüklerini paralelleştirmiş, onların yapılışındaki etkileyiciliğini kendi bilgi ve kültürünün bağlamına oturtabilmiştir. İsa ve Meryem tablolarını da bu bağlamda yorumlayabilmiştir. Ama diğer tabloları ya da heykelleri acâ’ib ü garâ’ib olarak niteleyip tekniğini ve resim dilini bilmediği eserlerin mükemmeliğini “olağanüstü” olarak nitelemiştir (VII. 60b-61a). Cehennem tablosunun etkileyiciliği karşısında “Freng tarzlı üstad ressam”ın ustalığını yine Mani ile ölçer: “... üstâd-nakkâş-ı freng-pesend bir nakş-ı Freng Mânî (VII. 61a). Ve “Freng Mânî” ile özdeşleştirdiği Avrupalı ressamının Doğu resmi karşısında daha üstün olduğunu açık bir ifadeyle de dile getirir: “... hakkâ kim Freng tasvîre geldikde Hind ü Acem’e gâlibdir” (VII. 60b).10

  • 11 Ve beyaz mermer-i hâmdan oyulmuş mukarnas sanatlar ve nice kerre yüz bin aded gûnâgûn ecnâs-ı mahlû (...)

23Evliyâ, Atina’ya geldiğinde orada gördüğü sanat eserlerini daha da hayret verici bulmuştur ve Atina’yı “yeryüzünde ne kadar acâ’ib ve garâ’ib sanatlı şeyler varsa hepsinin bulunduğu şehir” olarak tanımlar (VIII. 250b). Kalesinde gördüğü bina ve resimleri de acâ’ib ve garâ’ib yani çok değişik olarak niteler; ama aynı zamanda onların yapılış tekniğini, yapan üstad sanatçının yaratıcılık gücünü kavrayamadığını da belirterek ne denli hayret verici eserler olduğunu vurgular; mermerden sanatlı bir şekilde oyulmuş mukarnaslardan, yüz binlerce çeşit çeşit yaratıkların hayret verici resimlerinden söz eder; özellikle de taşa insanın yüz ifadelerini yansıtacak denli kimisi güler, kimisi öfkeli, kimisi eğri bakışlı bir halde insana bakarcasına “freng tarzı ustalıkla” yapılmış figürler olduğunu vurgular.11

  • 12 ... orta kapu mâbeyni tavan sâfî halkârî Bursavî Fahri Çelebi oyması gibi hayâl-i Freng-pesend oyma (...)

24Atina kalesindeki caminin mimarisini anlatırken de yine orta kapısının tavanında Bursalı Fahri Çelebi oyması gibi hayâlî freng-pesend yani “çok ustaca bir teknikle yapılmış ince bir oyma işi / sanatı” olduğunu bildirir.12

  • 13 ... cami kapusunun mermer kemerlerinde olan olan zıhlar [kenar çizgisi] ve girihler [düğüm] ve isli (...)
  • 14 Niçe aded kâr-ı kadîm ve niçe yüz adet bağ-ı İrem-misâl maksûreler ve kâh-ı Havernaklardan ma’adâ n (...)

25Girid’deki manastırdan bozma Hünkâr Câmii’nde de “mermer kemerinin üzerine kenar çizgileri, kıvrımlı, sık ve üst üste küçük motiflerle süslü bir şekilde Freng zevki ve tarzı çok ince ustalıkla” yapılmış süsleme olduğunu ve bunun dünyada benzeri olmayan bir mermer sanatı olduğunu bildirir:13 Yine Girid’de Arhonoz Dağı eteklerindeki Senmartin kralın yaptırdığı Arhonoz Bağını anlatır. Bir buçuk sayfadan fazla, bu bağda bulunan ağaç, çiçek ve otları sayıp havuz, çeşme, suyolları, kuş seslerini betimleyerek buradaki eski tarzda yapılmış kameriyeleri, büyük ihtişamlı köşkleri, Freng zevk ve mimari tarzıyla yapılmış ferah eyvanları anlatır.14 Evliyâ burada kendi klişesi üzre “herşeyi tam olarak anlatmaya kalksa başlı başına kitap” olacağını söyleyerek betimlenecek daha çok şey olduğunu vurgular ve bu muhteşem bahçenin bitki çeşitleri, bahçe düzenlemesi ve binaları ile nasıl bir insan yapısı olduğunu kavramaya çalışır. “İnsan yapısı” bu olursa Tanrı’nın yaratısı nasıl olur! Zayıf bir yaratık olan insan, kısa ömründe çalışarak bunu yaparsa tüm kainatı lafz-ı kün ile yaratan Tanrının cennet bahçesi nasıldır!? der. Beşeri dünya ile öbür dünya arasında insanı ikileme düşüren sanatın gücü karşısında zaafa düşer. Güzellikler karşısında öbür dünyayı unutmaktan, gönlünü bu dünyaya kaptırmaktan korkar, derhal “kalıcı dünyada kalıcılık” (“dâr-ı bâkîde bâkilik”) isteği ile dua eder ve duygularını kontrol altına alır (VIII. 323b-324b).

  • 15 “bu bağ içre hidmet edüp birer şey îcâd edüp gûnâ gûn kasr-ı havernâklar ve freng-pesend havz ve fe (...)

26Sakız Adası’nda 42 yıldan beri “kâfiristândan” gelen sanatkar usta esirlerin (cem’î kâfiristândan esîr olan erbâb-ı ma’ârif üsârâlar) çalıştığını, bundan dolayı her birinin “birer şey icâd edüp” yani özgün / değişik mimari ile köşkler yaptıklarını ve Freng tarzı / zevki havuzlar ve fıskiyelerle süslediklerini bildirir:15

  • 16 Ve limanın orta kapusu şarka nâzırdır. Ve bu kapunun kemeri üzre bir beyâz mermer üzre be-dürüstî â (...)

Adalya (Antalya) körfezinde de limanın doğuya bakan orta kapısının mermer kemeri üzerine gerçek bir adam büyüklüğünde Freng teknik tarzıyla yapılmış, canlıymış gibi görünen bir derviş figürü bulunduğunu bildirir ve elinde değneği, başında külahı ve belinde kuşağıyla resmedilen, üstünde “Allahlı” ibaresi yazılı olan bu dervişin hal ve duruşunu tasvir eder.16 Hatta Evliyâ, bu ibarenin yanında bulunan üç satır Yunanca yazıyı da tercüme etmiştir (!?): “Bu Seyyid Ahmedü’l-Bedevî dervişi olan bir Allahın kuludur. Her sene Mısır’dan deniz üzerinden yürüyerek gelip bizimle İngiliz kralından esirleri alıp onları kurtarıp yine gözümüzün önünde deniz üzerinden yürüyerek giderdi, diye yazmışlar, gören dünya seyyahlarına bu âşikârdır”. Bu gerçekten Yunanca yazının tercümesi midir? yoksa Evliyâ’nın kendi derviş kültürüyle yaptığı yorum mudur?

27Fars ve Osmanlı nakş sanatında frengî kelimesi ile adlandırılan bir üslup vardır ve ayırıcı özellikleri tam belli olmaksızın süsleme terimi olarak islimî, rumî, frengî şeklinde geçmektedir. Danıştığım sanat tarihi uzmanları Osmanlı sanatında Freng-pesend kavramının olmadığını söylediler. Bu durumda Freng-pesend‘in Evliyâ’ya özgü bir kavram olduğu söylenebilir.

  • 17 Baş eğdi âb-ı tîgına küffâr-ı Engerüs
    Şemşîr-i gevherini pesend eyledi Freng (Bâkî-Kanûnî Mersiye (...)
  • 18 “Ba‘dehu ol zamândan berü bu sarâyda olan tasvîrlere bir san‘at-ı nakş-ı bûkalemûn-ı ibret-nümûn ey (...)

28Evliyâ’da freng-pesend, “tarz”, “stil” anlamına gelmekle birlikte pesend kelimesi dolayısıyla aynı zamanda bir “beğeni” anlamını da içermektedir17 ve “üstün görülen beğeni”ye işaret eder. Bu Evliyâ’nın hayret ve hayranlığını mucib bir beğenidir. Nitekim Evliyâ, Frenglerin resimlerini izlerken, bu resimleri ilm-i kalem, ilm-i resim (resim sanatı) bilenlerin, anlayabileceğini ifade eder, böylece kendisinin de bu “ilim”den haberdar olduğunu belli eder. Dobra –Venedik sarayındaki tabloları büyük bir hayranlıkla anlatırken “... bu sarayda olan resimlerde görülmeye değer öyle ustaca bir sanat icra etmişler ki herkes (her adam) bu resimlerden anlayamaz, ancak resim ilminden/sanat-tekniğinden anlayanlar dikkatle bakıp resimlerin meziyetlerine vakıf olarak bakabilirler” der. Kendisinin bu saraya girip kralın dairesinden dışarı çıkıncaya kadar hayranlıkla bu “sanat sarayını” arzusu üzre seyreder.18

  • 19 “Dest-i Venedik’te iken eyle a’mâr u müzeyyen binâ imiş kim cemi’î Frengistân üstâdlarının pesend (...)

29Freng-pesend kelimesindeki “zevk, beğeni, beğenme” anlamını, İzdin kalesinin mimari yapısını anlatırken kullandığı ... Frengistân üstâdlarının pesend etdikleri ... ifadesi ile pekiştirir; yani “Freng sanatkarlarının beğendiği”. Nitekim mimari, sanat ve tekniğinden anlayanlar, bu çok beğenilen İzdin kalesini görünce hayret ve hayranlıklarından parmaklarını ağızlarına götürürler.19

Nakkaş Olarak Evliyâ Çelebi

  • 20 “Evliyâ Efendi, bu kal‘anın fethi ve imâreti müjdesiyle seni der‑i devlete kal‘a miftâhlarıyla gön (...)

30Evliyâ’nın sanat ilgisinden, onun sanat üretimine döndüğümüzde, kendi yaptığı resmi de Freng-pesend olarak nitelediğini, ve bundan övünç duyduğunu görüyoruz: Manya’da Ali Paşa, Evliyâ’dan Zarnata kalesinin resmini yapmasını istediğinde (VIII. 337a) bir haftada Ali Paşa’nın istediği kapsamda renk renk boyalarla kalenin “bütün binalarıyla Freng-pesend [Freng tarzında]” bir resmini yapar. Onun ince bir ustalıkla (hayal-pesend) yaptığı binaları görenler hayretten parmaklarının ağızlarına götürürler.20

  • 21 “Yâ kal‘ayı nice müceddeden (yeniden) binâ etdiniz?” dedikde hemân koynumdan Manya kal‘asının ve ye (...)

31Nitekim, Evliyâ Zarnata kalesinin fethinden sonra 1062/1652’de Edirne’de Sadrazam Fazıl Ahmed Paşa’nın huzuruna çıkar ve fetih hakkında bilgi verir. Kendisine, Manya kalesinin nasıl bir kale olduğunu soran sadrazama, Evliyâ hemen koynundan kendi yaptığı resmi çıkarıp gösterir. Bu “insanın ancak hayal edebileceği kadar güzel olan kale tüm duvarları, etrafındakı istihkam yerleri, cami, mescit, medrese ve tekke binalarıyla yapısal özelliklerinin göründüğü şekilleri” içeren bir kale resmidir. Sadrazam resmi çok beğenir, takdir ve iltifat duygularını “Çok Yaşa!” (İlâhî berhordâr‑ı ömr ol) diyerek bildirir. Birlikte padişaha giderler. Önce Has- Bahçe’de birlikte meclise katılırlar. Evliyâ da “âdâb gereği” biraz şarap içer. Daha sonra da huzura çıkıp kalenin anahtarını ve resmini padişaha sunar. Resmi gören padişah da “Kale binaları ne kadar da hoşmuş!” (Bire ne güzel mehâbetli kal‘a imişler) der. Bu ifade hem kalenin güzelliğini, hem de Evliyâ’nın resmini güzelliğine vurgu ve iltifattır.21

32Evliyâ, yaptığı resmi o kadar beğenmiştir ki, kendini alamayıp Seyahatnâme’de iki varak sonra gerçekten “pabuççu muştası”na (ayakkabıcı çekici) benzettiği İnebahtı kalesinin çizgi resmini çizmiştir (bkz. yukarıda).

33Evliyâ, burada görüldüğü gibi Freng-pesend kavramını, kendi özelinde de kullanır. Kendi yaptığı resmi de Freng-pesend olarak değerlendirmiştir. Bu da onun kişisel bağlamda kendisini resim alanında üstünlüğünü kabul ettiği Avrupa’yla ölçülendirdiğini gösterir.

34Onun resim dışında da kendisini Frenge yaklaştırdığı bir iki küçük ayrıntı bunlara eklenebilir diye düşünüyorum:

Alman diyarındaki büyük bir ağacın gövdesine lisan-ı Nemse hattıyla yani Almanca olarak latin harfleriyle (!) “Marya Kot kapur hand makar fand” yazar. Ve ne yazdığının çevirisini de yapar: “Meryem ana içün; ve Kot kapur hand; ulu Allâhu azîmü’ş-şân içün; makar fand; dua eder Evliyâ” (VII. 5a). Burada acaba Evliyâ’nın Meryem Ana’ya onun lisanında dua edecek kadar Frenglere ilgi duyduğu söylenebilir mi?

  • 22 “Bizim Hazret-i İsa peygamberimiz seyyâh-ı âlem idi. Bunda gelüp bu dıraht-ı azîmi diküp mucize ols (...)

35Hatta bu ağacın aslı hakkında esir papaslardan bilgi aldığında Hz. İsa ‘nın da “seyyâh-ı âlem” olduğunu söyleyecektir.22

36Nitekim, 1665’te Belgrad’da iken, Viyana’ya gönderilme haberini alan Evliyâ, bundan büyük bir kıvanç, duyacak, başkalarının onu ne kadar gıpta ettiğini vurgulayarak bunu dile getirecektir. Viyana kralına giderken Osmanlının kendisine nasıl bir çeki düzen verdiğini, kılık kıyafetten her türlü donanıma kadar nasıl bir özen gösterdiğini, Sadrazamın bu konuda gerekenleri yapması için Kara Mehmet Paşa’yı nasıl uyardığını ve bu konuda ne kadar titiz davrandığını anlatacaktır. Hatta İbrahim Kethüda’nın Evliyâ’dan yanında Halhalî Derviş Ahmed’i de götürmesini istediğinde nasıl canı sıkıldığını, bir dervişin kralın önünde uygunsuz davranışta bulunabileceği kaygısını çektiğini, bu dünyadan geçmiş hırpanî bir dervişin bu heyette bulunmasının yakışıksız olduğunu vurgulayacaktır. İbrahim Kethüda ise onun bu kaygılarını çarpıtarak “işte sen ona mukayyed ol” diyerek ısrar etmesi karşısında, devletin kendisine verdiği “ihsan ve itibarın hesabını” yapacak ve kabul etmekten başka çaresi kalmayacaktır. Ancak Kethüda’nın adamlarının gıpta ile ona bir çok yol hediyeleri vermelerini, “Evliyâm Beç’e gidiyor” demelerinden duyduğu gururu vurgulamadan edemeyecektir (VII. 30b).

Haut de page

Bibliographie

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. Haz. R. Dankoff, S.A. Kahraman, Y. Dağlı vd. YKY I-X. ciltler (2006, 1999, 1999, 2001, 2001, 2002, 2003, 2003, 2005, 2007).

Koçu, Reşad Ekrem, 1943?), Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. Birinci Cilt. Semih Lütfi Kitabevi. Türk Tarihleri Serisi.

Haut de page

Notes

1 “Bu hakîrin pederi Sultân Süleymân Hân ile Belgrad ve Rodos ve Budin ve Ustolni-Belgrad fethlerinde bulunup... Devlet‑i Âl‑i Osmân'a hidmeti sebkat etmiş bir pîr‑i fânî idi. Dâ’imâ müsin âdemler ile ihtilât edüp mâcerâ‑yı mâzîden söyleşirlerdi. Yâr‑ı gâr‑ı refîkinden yine bir pîr‑i zâl güherâb var idi...
Ol pîr, yeniçeriyân dergâh‑ı âlîsinin baş kâtibi idi. İsmine Sukemerli Koca Mustafâ Çelebi derlerdi. Anlar mezkûr Fransa kıralı kızının akrabâlarından olduğu muhakkak idi kim her bâr anlara Fransa kıralından hedâyâ gelüp âlem‑i sabâvetimizde hakîre ba‘zı
eşkâl‑i garîbe tasâvîrler bağışlardı.” (I. 28a).

2 “Ve niçe kılâ‘ ve diyârları Papamunta gibi cemî‘i enhârı ve cibâlleri ve buhayreleriyle üstâdımız Nakkâş Hükmîzâde Alî Beğ’den gördüğümüz minvâl üzre tahrîr etmiş[iz], Cenâb-ı İzzet bu Nîl ve Fûncistân seyâhati itmâmın müyesser edüp eşkâlin tahrîr edeyüz” (X. Y392a).

3 “... zîrâ sûret yazmak şerî‘atımızda memnû‘dur, lâkin Hazret‑i Risâlet-penâh Hayber kal‘asın feth edüp andan bir esed sûretli sancak ganîmet alup ... Hazret ol sancakdan gayrı sûrete ve tasvîr [u] put yazmağa ruhsat vermemişlerdir. Ammâ Rûm nakkâşları zâde‑i tab‘larından yine dîn‑i İslâmın şân [u] şöhret şevketleriyçün Hazret‑i Hamza‑i bâ-safânın Zûpîn ile atlar üzre ceng [ü] cidâl sûretlerin âlât‑ı silâha müstağrak olup Zûpîn'i kayd [ü] bend edüp Hamza gâlib olup sûretin yazarlar kim gûyâ zî-rûhdur.
Ve Hamza‑i bâ-safânın yüz yetmiş sandaliyye sâhibi ... ve niçe yüz sâhib‑kırânları zırh [u] zireh-külâh ve cebe ve cevşene müstağrak olup hüssân‑ı sâfinâtü'l-ciyâd misilli atlara yedi pâre âlât‑ı silâhlarıyla her bir pehlivânların sûretlerin mehâbet [u] salâbetleriyle yazarlar kim gören ümmî âdemler hamd‑i Hudâ ümmet‑i Muhammed'den böyle sâhib-kırânlar var imiş deyü kendüleri cenge mahabbet edüp mücâhidün fî-sebîlillâh olmağa bâ‘is olur.” (I. 199b).

4 Burada, Paşa’nın ya da Paşa’yı böyle konuşturan Evliyâ’nın ötekine küçümseyici bakışı bu hitap tarzında açıkça yansımaktadır: “Baka pelîd-i anîd Meykel tercümân, biz bunda haps olup ziyafet yemeğe ve kâr u kisb etmeğe gelmedim...” (Bana bak! Be herif, Meykel tercüman...) R.Kreutel, Osmanlı heyetine baş tercümanın sıfatıyla dönemin ünlü türkoloğu F. Mesgnien-Meninski’nin tercümanlık yaptığını bildirir. Bkz. R. Kreutel. “Ewlija Čelebis Bericht über die türkische Grossbotschaft des Jahres 1665 in Wien” Der Islam 1948-1952.240.

5 “...bu kitâbların arasında zer-ender-zere müstağrak olmuş Hazret-i Meryem'in timsâli ve der-âğûşunda palasanta Hazret-i Îsâ'nın ma‘sûmluğu timsâli vücûden binâ olunup gûyâ vâlidesi kucağında vâlidesi südüyle gıdâlanup hande-künân cümle âdemlere nigerân eder bir sûretdir kim gûyâ zî-rûh rû[h]ullâhdır. Ve herkese nazar etdikde eğer vâlidesi Meryem timsâli ve eğer Îsâ Nebî timsâli bir gûne nazar eder kim her gören onları hay zann ederler. Meğer bu sûretlerin başları içre sâ‘at çarhı gibi çarhlar olup gözleri sâ‘at rakkâsı gibi deverân ve seyerân edüp elleri ve kolları dahi hareket eder sihr-i mübîn mertebesi sûretler idi. (VI. 14a).

6 İran kökenli olan Mani, Maniheizm’in ve Doğu resim sanatının kurucusudur. Maniheizm ile Hristiyanlık arasında benzerlikler olması ve İslam dininin insan tasvirini yasaklaması dolayısıyla “kafir “ olarak anılır.

7 Temâşâ-yı ibret-nümâ-yı üstâd-ı nakkâşân: Bu deyr-i musanna‘ın papaslarıyla hüsn-i ülfet edüp niçe kerre girüp bu deyri seyr [ü] temâşâ edüp bir kerresinde im‘ân-ı nazar ile deyrin cümle der [ü] dîvârlarına nazar etdim. diyen Evliyâ Çelebi büyük bir dehşet içinde ayetler okuyarak tabloları izler, inceler:
Netice-i kelâm bu cennet ve cehnnem ve mîzân ve sırât tasvîrlerin üstâd-ı nakkâş eyle tahrîr ve tasavvur etmiş kim gûyâ sihr-i i‘câz Fireng-pesend nakş-ı Fireng-i Mânî etmişler. Eğer nakkâşân-ı Acem ve Rûm'dan Erjeng ve Bihzâd ve Şâhkulu ve Ağa Rızâ ve Murdâr âleng(?) nâm nakkâşân-ı benâm cümle bir yere gelüp böyle Fireng- pesende Firdevs ve Adn-i berîn ve huld-i irem ve ılliyyîn ile bir dâr-ı cahîm ve sa‘îr ve sakar ve gayyâ ve derk-i esfel veyl ve tamu tasvîrlerin yazmağa kâdir değillerdir.
Zîrâ üstâd-ı nakkâş-ı Fireng-i Mânî-i Erjeng, Sannâ‘-ı Lem-yezelin celâl tarafın yazup halkı korkutmak içün eyle bir dâr-ı dûzah ve nîrân tasvîri yazmış kim ol cehennem dereleri içre ibâdullâhın neft ve katrân ve âteş-i sûzân içinde kebâb-ı pur-putur ve kokoç olup zebânîler urarak develer gerdânı gibi yılanlar ve çıyanlar ve akrebler sokarak her âdemin azâb-ı elimi tasvîrlerin görenler hemân terk-i dünyâ edüp her şeyden tâ’ib ü tâhir olup yemeden ve içmeden el çekeceği gelüp âdeme bir dehşet ü vahşet hâsıl olur. (VI. cilt 15a-b).

8 gûnâgûn kasr-ı âlîler ve havz u fevvâre ve sâkıyeler ile müzeyyen maksûreler ve nüzhet-âbâd ve freng-pesend ibretnümâ kâhlar var kim her birinde üstâd-ı kâmil birer san’at edüp eyle tasarruflar ile mebnî kasr-ı Havârnakların her birinde Freng Mânî ve Erjeng nakkâşların nakş-ı bukalemun-ı ibret-nümûn sihr-âsâr nakışları var kim ilm-i kalemde behresi olan engüşt ber-dehen edüp vâlih ü hayrân olur. (VII. 51a).

9 der-i dîvârları Freng-pesend nakş-ı bukalemûn metîn hâyıtlardır, ammâ hâlâ Süleymân hânın halvet hânesi olan Acem tarzı obası tarzı olan savma’asının kapusı mesdûd yine bir halvethânedir. (VII. 52a).

10 Viyana kralından Batı Avrupa’ya gitmek için izin belgesi almak isteyen Evliyâ, krala renkli ipliklerle işlenmiş en güzellerinden iki Kaya Sultan yağlığı ve Kaşmirî şaldan başka “Freng ressamının elinden çıkmış” Hz. İsa ve Meryem ikonu hediye eder. (VII. 73a).

11 Ve beyaz mermer-i hâmdan oyulmuş mukarnas sanatlar ve nice kerre yüz bin aded gûnâgûn ecnâs-ı mahlûkâtın tasâvîr-i garîbe ve acîbeleri Freng-pesend timsalleri var.... Bu timsalleri temâşâ edenlere hande-künân tebessüm edüp kimisi gazab-âlûd olmuş şeklinde âdeme kec-nigâh ederler.

12 ... orta kapu mâbeyni tavan sâfî halkârî Bursavî Fahri Çelebi oyması gibi hayâl-i Freng-pesend oymalı tavandır..... (VIII. 252a).

13 ... cami kapusunun mermer kemerlerinde olan olan zıhlar [kenar çizgisi] ve girihler [düğüm] ve islimîler ve kat-ender-kat hurdegîr ve musanna Freng-pesend hayâl-fikr mermer-bürlük ma’rifetlerinin misl-i rûy-ı arzda yokdur. (VIII. 313a – Benzeri ancak Atina vilayetinde veya Sivas Gökmederese’de ola karşılaştırmasını yapar.).

14 Niçe aded kâr-ı kadîm ve niçe yüz adet bağ-ı İrem-misâl maksûreler ve kâh-ı Havernaklardan ma’adâ niçe yüz yerde cihannümâ Freng-pesend nüzhet-âbâd kâ’alar ve hücre-i müte’addidler ile ârâste ve niçe yüz... (VIII. 324a).

15 “bu bağ içre hidmet edüp birer şey îcâd edüp gûnâ gûn kasr-ı havernâklar ve freng-pesend havz ve fevvâreler ile ârâste olmuş bir hadîka-i İrem’dir” (IX. 54a).

16 Ve limanın orta kapusu şarka nâzırdır. Ve bu kapunun kemeri üzre bir beyâz mermer üzre be-dürüstî âdem kaddînce Freng-pesend bir dervîş tasvîri etmişler gûyâ zîrûhdur. Elinde asâsı ve serinde külâhı ve belindeki pâlhengi üzre “Allâhlı” lafzı yazılmışdır. Ve bu tasvîrin başı ucunda yine ol mermer üzre üç satır Yûnân lisânınca evsâfın tahrîr etmişler. (IX. 135a).

17 Baş eğdi âb-ı tîgına küffâr-ı Engerüs
Şemşîr-i gevherini pesend eyledi Freng (Bâkî-Kanûnî Mersiyesi).

18 “Ba‘dehu ol zamândan berü bu sarâyda olan tasvîrlere bir san‘at-ı nakş-ı bûkalemûn-ı ibret-nümûn eylemişler kim değme âdem bu tasvîrâtlardan haberdâr olamaz, ammâ ilm-i resimden haberdâr olan im‘ân-ı nazar ile nazar edüp mezâyâ-yı suverâna nâil olup temâşâ eder. Hakîr bu sarâya girüp ban hareminden taşra çıkınca bu hânedân-ı musanna‘ı murâd [u] merâmımız üzre seyr çalup ... (VI. 153a).

19 “Dest-i Venedik’te iken eyle a’mâr u müzeyyen binâ imiş kim cemi’î Frengistân üstâdlarının pesend etdikleri hisâr-ı üstüvârın bir dahi budur.... kâr-ı hendese letâfet ü zerâfetinde misli yokdur. İlm-i mi’mârîden sehel haberdâr olup bu kal’a-i pesendîde gördükde engüşt ber-dehen edüp vâlih ü hayrân olur...” (VIII. 243a).

20 “Evliyâ Efendi, bu kal‘anın fethi ve imâreti müjdesiyle seni der‑i devlete kal‘a miftâhlarıyla gönderirim. Tiz bu kal‘anın hey’et‑i eşkâli tasvîrin cümle der‑i dîvârları ve dervezeleri ve tabyaları ve içinde amâr olan hânedânlarından câmi‘ ve mesâcid ve tekyeler ve hân ve medrese ve mektebleri ile dörd tabaka İslâmbo[l] kâğıdına kal‘anın sûretin tahrîr eyle" dedikde hakîr bir hafta içinde cümle minvâl‑i meşrûh üzre elvân boyalarla bir Freng-pesend kal‘a tahrîr etdiğim Hunkâr câmi‘ini gören ve sâ’ir hayâl-pesend amâristânların gören engüşt ber-dehen etdiler.”

21 “Yâ kal‘ayı nice müceddeden (yeniden) binâ etdiniz?” dedikde hemân koynumdan Manya kal‘asının ve yetmiş yedi pâre kurâlarının eşkâlleri (görünüşlerini) ve esmâlarıyla (adlarıyla) tahrîr etmişdim (resmedip yazmıştım), meydân‑ı mahabbete koyup (hemen gösterip) bu eşkâl‑i hayâl-pesend (insanın ancak hayal edebileceği kadar güzel) kal‘a cümle der‑i dîvâr tabyaları ve câmi‘ ve mesâcid medrese tekyelerinin eşkâl [ü] nâm [u] nişânı tasvîrin gördükde,
“İlâhî berhordâr‑ı ömr ol” dedikde zemîn-bûs edüp (yeri öpüp) kal‘anın miftâhların zerdûz (altın işlemeli) kîse ile eline verüp,
“Gazânız mübârek ola kim bir sâl‑i gazâda
(bir gaza yılında) hem Kandiye fâtihi oldun ve hem Manya vilâyeti gibi bir mülke Âl‑i Osmân pâdişâhını mâlik etdin" dediğimde sürû[r u] safâsından at deyüp telhîsî ileri gidüp kendüler dahi sa‘âdetlü pâdişâha revâne olup (gidip) hakîri ma‘an (birlikte) huzûr‑ı pâdişâhîye götürürken bâğçe‑i hâssda hakîre âdâb‑ı meclisi sehel işrâb edüp andan Yıldırım Hân kasrında pâdişâha varup miftâhları ve Manya kal‘ası tasvîrlerin huzûr‑ı pâdişâha koyup pâdişâh‑ı âlem-penâh hazretleri miftâhın safâsından ve kal‘anın eşkâl‑i resminden hazz edüp,
“Bire ne güzel mehâbetli kal‘a imişler” ...
(VIII. 380a).

22 “Bizim Hazret-i İsa peygamberimiz seyyâh-ı âlem idi. Bunda gelüp bu dıraht-ı azîmi diküp mucize olsun içün Alman tagındaki Tuna’ya işâret edüp gelüp bu ağacın içinden nehr-i Tuna evc-i hevâya çıkup yere dökülürdü...(VII. 5a).

Haut de page

Table des illustrations

Titre VIII338b2 (Seyahatnâme cilt vııı: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Bağdat 308, varak 338b, satır 2)
Crédits Photographie de l’auteur
URL http://ceb.revues.org/docannexe/image/3947/img-1.jpg
Fichier image/jpeg, 30k
Haut de page

Pour citer cet article

Référence papier

Nuran Tezcan, « Evliyâ Çelebi’nin Freng-pesend Resim Tutkusu », Cahiers balkaniques, 41 | -1, 27-42.

Référence électronique

Nuran Tezcan, « Evliyâ Çelebi’nin Freng-pesend Resim Tutkusu », Cahiers balkaniques [En ligne], 41 | 2013, mis en ligne le 19 mai 2013, consulté le 26 juin 2017. URL : http://ceb.revues.org/3947 ; DOI : 10.4000/ceb.3947

Haut de page

Auteur

Nuran Tezcan

Professeur

Université Bilkent, Ankara

Haut de page